POLO: Katuwang ng Pilipino sa usapin ng trabaho, empleyo


Last week naibalita ko sa Kuwait Times daily (Oct 18, 2010 issue) ang tungkol sa labor agreement na maaring pirmahan ng Pilipinas at Kuwait sa malapit na hinaharap. Ito ay mahalagang balita para sa ating lahat at balitang dapat nating ikatuwa, kung ang pirmahan ay maganap. Nakapanayam ko si Labor Attache Vivo Vidal ukol sa usaping ito at magiliw naman niyang sinagot ang aking mga tanong ukol sa isyu. Sabi nga niya, kung magkakasundo ang dalawang bansa at magko-cooperate sa usaping ito, maaring magkaroon ng pirmahan at makinabang ng malaki ang mga Pinoy workers sa Kuwait. Ang usapin sa bilateral labor agreement ay lumutang dahil sa lumabas na balita noong unang bahagi ng Oktobre kung saan posible umanong suspendehin ang pagpapadala ng mga OFWs abroad bilang epekto ng bagong inamyendahang batas; Republic Act 10022 o mas-kilala bilang Migrant Workers Act, noong panahon ni dating Pangulong Gloria Arroyo.
Nakasaad sa bagong inamyendahang batas na dapat pumasok ang isang bansa sa kasunduan sa Pilipinas kung gusto nitong mag-hire ng manggagawang Pilipino. Subalit kapalit ng pirma ay ang pangakong pahahalagahan at pu-protektahan ang mga OFWs. Dahil sa hindi signatory until now o walang bilateral labor agreement ang Pilipinas at Kuwait, may-posibilidad ding ipagbawal muna ang pagpasok ng mga Pinoy sa Kuwait, although ang pahiwatig ni Atty Vidal ay malabo itong mangyari sa kasalukuyan.
Ayon sa kanya, maaaring magkasundo na ang Pilipinas at Kuwait ukol sa usaping ito at maaaring pirmahan ng Kuwait ang bilateral labor agreement. Mula pa noong pumasok ang mga Pinoy sa Kuwait mula noong early 70's tanging batas internasyunal ng International Labor Organization at syempre yung kanilang sariling batas dito sa Kuwait ang umiiral at nangangalaga sa ating mga karapatan dito sa Kuwait. Ang bilateral labor agreement ay magandang simula at pagkakataon for both parties to protect their own interests but also wellbeing of Filipino workers. Hari nawa ay matuloy ang pirmahan sa malapit na hinaharap!

Maliwanag ano po? Usapan sa paggawa ang bibigyang pansin ng Embahada at Ako portion. Pag-uusapan natin ngayon ang tungkol sa isyu ng POLO (Philippine Overseas Labor Office) o usapin sa paggawa. Binaha ako ng tanong ukol dito. At sa tingin ko hindi ko ma-aacommodate lahat ng mga pumasok na tanong sa akin ngayon araw, in fact isa lang na tanong ang puede kong isama sa ngayon. Yung tanong ng mga nagta-trabaho sa fastfood chain. Hindi ko puedeng banggitin ang pangalan ng fastfood company, pero aware ang maraming readers natin ukol sa concern nila, so sa mga nagtext na taga diyan, yes kayo ang tinutukoy kong fastfood chain sa tanong kay Atty Vidal.
Dahil sa baha nga po ang dumating na tanong ukol sa labor isyu, humingi pa ako ng isa pang pagkakataon kay Atty Vidal na muli kaming magkausap upang bigyang daan naman ang inyong mga tanong specifically. Abangan ninyo ang mga sagot sa inyong mga katanungan sa susunod na labas ng Embahada at Ako.


Usapang paggawa (labor)


BEN GARCIA: Ano ang function ng POLO sa Kuwait?

VIVO VIDAL: The POLO is an operating arm of the Department of Labor and Employment overseas (abroad) for the welfare, protection, assistance, and job generation of OFWs. The job generation and deployment of workers are just two of our main functions but perhaps the core and very important mandate which we are doing as DOLE representatives. Kami kung baga ang naatasan ng DOLE na mag-hanap ng probable labor markets para sa ating mga OFWs. As per the projection of many economists, Kuwait will be the next country in the Middle East to spur economic but gigantic boom (growth) just like Dubai and Qatar. Ang kagandahan, mas-prefer nila ang Filipino workers dahil sa ating abilidad. Kaya malaki ang posibilidad na dumoble pa ang bilang ng mga Pinoy workers sa Kuwait. Sabi ng mga foreign employees, trusted nila ang mga Pinoy dahil bukod sa masisipag, aba'y madali pang matuto. Magaling ang ating inter-personal and communication skills. Ang maganda sa Kuwait mayroong silang pondo, mayroong pera na kung kakailanganin madali nilang makuha. Di tulad ng ibang bansa, sa atin halimbawa, mangungutang muna. Sila dito ready na ang pera for disbursement. Kung matutuloy ang proyekto siguradong matatapos dahil mayroon silang perang hawak. Kapag nagtrabaho ka naman sa Kuwait, ang suweldong ibinibigay ay naaayon sa standards or scale na puedeng makatulong sa pamilya ng isang OFW.

BEN GARCIA: Mayroon bang quota ang pagpapadala ng Filipinos sa Kuwait? Mga ilang libo na ba tayo dito sa Kuwait?

VIVO VIDAL: Wala pa naman silang ibinibigay na quota sa atin. Pero kapag natuloy ang pirmahan ng bilateral labor agreement ng dalawang bansa, baka magkaroon, pero okay lang, maliit pa ang pupolasyon natin dito compared sa ibang mga nationals. Ang mahalaga sa bilateral labor agreement kung signatory ang dalawang bansa, mapipilitan silang sumunod sa gusto natin/nila o ayon sa sinasaad ng kasunduan. Sisiguruhin naman natin na ayon sa kabutihan ng ating mga manggagawa ang pipirmahang kasunduan.
Wala pa man ang labor agreement na iyan, patuloy na sa pagdami ang OFWs dito sa Kuwait. Naaalala ko nga, noong una kong assignment dito bilang assistant labor attache, nasa around 80,000 lang po tayo dito, pero ngayon ay 165,000 na and before the year-end aabot na tayo sa 180,000. Ang inaasikaso natin sa POLO sa ngayon ay ang maipatupad ang batas sa pasahod natin para sa ating mga OFWs. Ang nai-set na minimum wage ng Pilipinas ay at least KD120 or US$400 monthly pay. Iyan ay ipinatutupad natin strictly sa mga kumukuha ng job orders. Nakalagay iyan sa kontrata. Once na hindi tumupad ang employer; mayroon tayong habol. Pero aminado tayo na ang pagpapatupad nito ay hindi perpekto. Ang pagpapatupad ng minimum wage ng Pilipinas para sa mga household workers ay paraan upang mabawasan ang pagdating at pag-alis sa Pilipinas ng maraming domestic helpers. Bukod diyan gusto rin nating umangat ang bilang ng mga skilled workers sa Kuwait. Dahil sa mga planong proyekto sa Kuwait, inaasahan natin na mas-lalong dadami at bibilis ang pagpasok ng mga Pilipino dito. Iyan ay kung matutugunan natin dahil medyo bumababa na rin ang mga walang trabaho sa ating bansa.
Karamihan pa rin sa mga pumapasok dito sa Kuwait ay mga household service workers, sa tingin ko ay mari-reverse na ang trend, mas-dadami ang skilled workers lalo na sa pagsisimula ng proyekto. Marami kasi tayong kababayan na nakapag-aral naman, marami dyan mga teachers, pero ang napupuntahan nilang trabaho ay domestic helpers. Sayang ang skills/talents nila.

BEN GARCIA: Sinu-sino naman ang mga katulong ninyo sa pagpapatupad ng mga programa para sa mga OFWs sa Kuwait?

VIVO VIDAL: Unang-una katulong natin sa pagpapatupad ng mga programang may-kinalaman sa mga OFWs dito sa Kuwait ang head of mission natin si Ambassador Shulan Primavera. Sa embahada mas-pinalakas ni Ambassador Primavera ang Assistance to National Unit (ANU). Lahat ng mga police cases at mayroong mga inaresto halimbawa sila sa ANU ang kimikilos to assist them. Sa mga tumatakas na OFWs at employer-employee problems kami sa OWWA at POLO ang humahawak niyan. Sa POLO/OWWA offices marami akong katuwang dito tulad ni Ofelia Castro, ang ating Labor Attache I. Si Ms Castro ang naatasan kong umalalay sa mga usapin may-kaugnayan sa visa 18 workers. Nariyan din sina Welfare Officers Yolanda Penaranda at si Atty William Merginio para sa mga distressed 20 visa workers. Si Omar Khalil ang humahawak sa processing ng job orders/contracts para sa visa 18 at si Lucy Halili sa processing/contracts ng 20 visas. Si Lucy din ang tumatayong care-taker ng FWRC. Si Blas Marquez ay in-charge sa liquidation ng mga expenses sa POLO at OWWA at punong abala sa mga kitchen requirements. Si Evangeline Quinoy ay in-charge sa collection ng OEC, pero siya din ang tumatayong internal at external communication and admin staff ko. Nag-aaverage tayo ng contracts/job order ng 100-120 a day. Kulang pa ang staff kung tutuusin, pero mayroong darating na dalawa pa before the year-end.

BEN GARCIA: Anong oras nagbubukas ang POLO/OWWA?

VIVO VIDAL: Nagbubukas talaga ang POLO/OWWA and the embassy as a whole ng alas-otso ng umaga. Ang business transaction ay simula ng 8:30am para makapag-handa naman kami. Hanggang 2pm na iyan. Pero mayroon namang lunchtime ng 12pm, pero kami dito kahit tapos na ang 2pm public transaction, kapag marami pang trabaho, nag-i-stay talaga kami sa embassy ng hanggang 5pm or even more.

BEN GARCIA: Sinu-sino ang mga OFWs na puedeng magpunta dito para humingi ng tulong at kailan kami pupunta to seek help, anong mga grounds? What about sa Shuon, kailan kami puedeng magtungo doon to ask for assistance?

VIVO VIDAL: Lahat naman puede naming matulungan. Anumang kaso mayroon sila. Mas-ini-encourage nga natin ang ating mga kababayan na personal na magsadya dito kung mayroong problema sa trabaho at hindi kami gaanong nag-iintertain sa telepono; kasi mahirap at mas-maganda talaga ang nagkikita tayo. Para talagang magkaliwanagan hindi yung sa telepono lang. We give attention to everybody whatever their cases are. Sa Shuon, sinumang visa 18 workers ay ini-encourage din nila na magtungo doon ng personal sa kanilang tanggapan. Puede silang tumuloy doon (Shuon) ora-mismo, pero kung gusto nila ng assistance ng POLO, gagawa kami ng paraan. Ang shuon ay para sa visa 18 lang, hindi kasama ang mga household workers. Tulad ng sinabi ko, mayroon tayong shortage sa staff iilan lang ang puedeng makalabas dito to assist our kababayans. Kaya kung hindi mapagbigyan, huwag naman sanang sasama ang loob. Kung mayroon pang panahon, iset natin ang right day and time para mag-tugma sa schedule natin pareho. Sa POLO, we are doing our best to assists individuals/groups kung kinakailangan.

BEN GARCIA: Sa mga lumalabag na employers, anong parusa ang ipinaataw natin sa kanila. Mayroon na bang mga companies/individuals ang nakasuhan na.

VIVO VIDAL: Sa mga lumalabag na employers dahil wala naman tayong police at court powers dito, ginagamit namin ang aming kapangyarihan to suspend job orders man iyan o kahit individual employers, kung nagkasala sila, hindi na natin sila bibigyan ulit ng workers. May-data-base kami dito para sa mga notorious employers. Hindi namin sila pinapayagang makapag-hire ng Pinoy workers. Puede kaming magkansela ng job orders lalo na kung mayroong naagrabyadong kababayan. Habang maliit lamang na bilang ang mga notorious employers, marami namang company/employer ang sumusunod sa ating patakaran. Ang kagandahan, may-takot ang mga employers dito sa kanilang immigration office. At alam ng immigration nila dito ang mga notorious employers, kaya unti-unti na silang natututong sumunod sa tamang proceso at batas.

BEN GARCIA: Ano naman pong mga alituntuning dapat naming tandaan para hindi kami maloko at magkaroon ng mas-malaking problema dito?

VIVO VIDAL: Ang number one; check the profile of the company. Go to the reliable agencies sa Pilipinas. Mas-maganda na makipag-deal lamang sa mga registered at licensed na recruitment agencies na nasa talaan ng POEA. Icheck nila ang backgrounds ng kampanya, we are in the age of technology isang click lang malalaman mo na ang background ng company, basahin at alamin, tingnan kung ano ang kanilang records. Go to the proper and right process...sumunod sa tamang proceso. Huwag padadala sa mga sweet talks ng recruiters. Pagdating dito, kung hindi ikaw puedeng magtungo sa embassy, ang company ang inatasan namin na magreport sa amin ng mga arrival ng Pilipino. Hindi na namin iniisa-isa o inu-obliga ang isang Pinoy na mag-punta dito sa embassy to register their names, kasi, based sa contract, moment na dumating dito sa Kuwait ang empleyado, sumasahod na siya. Ang company/employer ang sinasabihan namin na mag-report ng arrival ng isang Pilipino. Sa mga katulong naman, ang partner agencies nila dito ang mag-rereport sa amin sa mga dumarating na Pilipino.

BEN GARCIA: Sa mga housemaids ano ang limitasyon o grounds para mag-disisyong tumakas o umalis sa kanilang employer?

VIVO VIDAL: Wala kaming ini-encourage na pagtakas sa kahit kaninong employer. Pero kung minamaltrato ka, may-physical assault nang nangyayari, rape, hindi pinapakain, may-unpaid salaries two months and above, mga grounds iyan na hindi ka puedeng magtagal sa ganyang uri ng employer. Iyan ang panahon to seek help and advice from us. Pero yung mga minor cases halimbawa nasigawan lang, over-work, hindi lang nagustuhan ang kasama, masungit ang employer, bigyan naman nila ng allowance ang employer. In the first place, bago pa man umalis sa Pilipinas ang isang DH, mayroon nang orientation seminar yan ukol sa kultura at mga ugali ng tao dito sa Gitnang Silangan, so dapat alam nila how to handle things. Kung balat sibuyas, siguro hindi bagay na DH. Baka nga nagkamali lang talaga sila sa piniling trabaho. Ganunpaman, once na nagpunta kayo sa amin hindi namin kayo tatalikuran, binibigyan ang lahat ng patas na pagtrato at kaukulang tulong na marapat lamang sa isang OFW. Katuwang namin sa pag-resolba ng problema ng mga runaway housemaids ang recruitment agencies nila at syempre, hindi mapapadali ang pag-lutas ng problema kung wala ang local authorities dito. Ang kanilang pakikipagtulungan ay mahalaga to resolve cases concerning OFWs. Sa pagdating ng OFWs, kadalasang ginagawa namin ay tinatawag muna ang ahensiya, tapos ang employer. Responsibilidad ng agency na tulungan ang mga tumatakas nilang hired workers. Tumutulong naman talaga sila kahit papaano. Kasi mahirap din na sa gobyerno na lang natin inaasa ang pagkain ng more or less 150 runaway housemaids. Sa bigas pa lang 50-80KG ng rice ang nauubos per day.

BEN GARCIA: Tungkol naman sa US$400 salary, bakit kaya hindi naipatutupad iyon?

VIVO VIDAL: Minimum salary iyan ng OFWs, hindi lang sa housemaids. Magandang pagkakataon para sa lahat kasi naging salary baseline natin iyan eh. Pero ang totoo hindi naman talaga tumutupad ang ilan, lalo na sa domestic helper. Iyan nga ang pangit saw ala tayong bilateral agreement kasi, kung ano ang gusto natin hindi natin puedeng ipilit. Kung mayroon tayong bilateral labor agreement, mayroon tayong basehan at puede tayong mag-deamnd. Pero, iyang isinet na sahod ng DOLE ay ipatutupad natin iyan. Hindi nga lang perpekto. Alam din natin na ang Kuwait at mga bansang nangangailangan ng ating labor services ay puedeng maka-afford sa $400 minimum salary na iyan.

BEN GARCIA: Pero bakit marami pa ring companies sa Kuwait ang hindi tumutupad sa pagbibigay ng US400 monthly pay, tulad halimbawa ng sikat na fastfood chain at ilang mga hospitality companies? Marami akong natanggap na text messages mula sa kanila na hindi raw po nila natatanggap ang KD120 monthly pay, dahil ibinabawas daw ang food, transportation and accommodation.

VIVO VIDAL: Kinausap na namin ang mga companies na hindi tumutupad sa ating itinakdang monthly pay for our Pinoy workers. Binalaan na natin sila na hindi na sila mabibigyan ng Pinoy workers ulit kung patuloy silang lalabag dito. Yung fastfood na binabangit mo, nangako silang by the year end ay mai-aadjust na nila ang suweldo ng kanilang mga workers. Sabi ko nga sa kanila, ang KD120 ay halaga na dapat matanggap ng isang mangagawa matapos silang magtrabaho ng isang buwan, yung additional na basic needs dahil galing sila sa Pinas, tulad halimbawa ng accommodation, transportation and food, hindi iyan ibinabawas sa KD120 na monthly pay nila. Dapat buong KD120 monthly salary makuha ng isang Pinoy worker. Iyan ay maliwanag sa contract na pinipirmahan nila between workers and employers. Patakarang pinagtibay ng POEA under our Department of Labor and Employment. Wala na rin kaming pinapayagang Pinoy cleaners/teaboys, wala kaming pinipirmahang job orders para sa mga trabahong iyan.

(Ang ibang tanong ukol sa labor/paggawa ay bibigyang daan ko next week. Kung mayroon pa kayong concerns ukol sa subject na ito o marahil kumento/suggestions ipadala lamang sa numero na naka-post sa itaas na bahagi ng column na ito. Maraming salamat po!-Ben Garcia)

Kambal na pasakit


Masaya akong wala siya


(Huling yugto sa padalang liham kasaysayan ni Marites Tura)

Kung bakit nabuksan ang ginagawa ng asawa ko sa kapatid kong 9 years old pa lamang that time ay dahil sa sumambulat ng iyak ang kapatid ko habang naglalaba sa may-poso malapit sa amin. Nagulat ang mga taong naroroon, nag-hinala ang mga naroroon na baka inaabuso ang bata. Kinuha siya ng kapit-bahay naming taong simbahan, kinausap, at nagsabi ng totoo ang kapatid ko. Kasi noong umaga pala noon, ginamit siya ng asawa ko. Agad siyang ipinatingin sa doctor at nalaman ngang totoo ang sinasabi ng kapatid ko. Dinala siya sa tiyahin ko, sabi ng mga pulis sa kanila, huwag munang ipapaalam sa amin ang nangyari kasi, gagawa pa raw sila ng warrant of arrest para sa asawa ko. Sa bahay naman, mayroon nang pulong na nagaganap sa bahay ng lola ko, hindi ako isinali, naroroon lahat ng kapatid ko. Maya-maya, nagtatakbuhan na ang mga kapatid kong lalaki, hinahanap na sa akin ang asawa ko. Sabi ko, andun sa kakahuyan. Sabi ko sa kanila ano ang nangyayari, bakit kayo parang mga buang na-nagtatakbuhan? Nagsitakbuhan ang mga kapatid ko patungo sa lugar kung saan naroroon ang asawa ko. Ako naman, para na akong naguguluhan sa mga nangyayari sa paligid ko. Maya-maya pa dumating ang mga pulis kasama ng mga tito ko, tumuloy din sa kakahuyan na kinaroroonan ng asawa ko. Marami nang nakatingin sa bahay, yung isang miron, sabi sa akin, wala ba daw talaga akong alam na ni-rape ng asawa ko ang kapatid ko? Wala akong naisagot, ang alam ko, nagpunta ako sa loob ng bahay, kumuha ng itak para patayin ang asawa ko.
Noong tumatakbo ako patungong kakahuyan, pinigilan ako ng mga pulis. Kinuha ang itak na dala ko at ang alam ko lang naroroon na ako sa loob ng bahay. Nahimatay pala ako sa sama ng loob. Na-corner nila ang asawa ko, umamin sa kasalanan niya. Binawian kami ng mga anak ko ng sarili kong mga kapatid. Nariyan at naranasan naming pagkaitan ng pagkain. Binugbog din nila ang mga anak ko, dahil alam na raw namin ang kamanyakan ng asawa ko, hindi pa raw namin sinasabi. Sobrang hirap ang naranasan namin matapos na makulong ang asawa ko. Nahinto ang mga anak ko sa pag-aaral, dahil wala naman akong trabaho, wala na akong gagastusin sa kanila. Wala na nga kaming makain noon. Kaya matapos ang ilang buwan, nagpasiya na akong umalis at nagtungo ako sa lugar ng asawa ko sa Zamboanga. Hindi ko pa dala ang mga bata noon, pero ang plano ko talaga, kausapin ang nanay ng asawa ko na pansamantala nilang kupkupin ang mga anak ko. Pagpasok ko sa bahay nila, nagulat ako, naroroon ang asawa ko. Gusto akong yakapin, tinadyakan ko nga at hindi na siya nakalapit pa sa akin. Nakalaya ang asawa ko dahil pala sa na-closed daw ang kaso, wala daw kasing uma-attend sa hearing ng kapatid ko. Iyon pala, yung abugado nabayaran na. Pinadadalhan daw kami ng notice para sa hearing, hindi ibinibigay sa amin ng abugado ang notice kaya walang nakaka-alam na mayroon palang hearing. Kaya isinara ang kaso laban sa asawa ko at naka-laya na siya.
Doon na rin ako nagtrabaho sa Zamboanga bilang katulong. Ang sahod ko ay P1,200 lang masaya na ako noon kasi sa tuwing sahod, pinupuntahan ko sila sa lola nila. Tatlong taon ang ganuong sitwasyon ko. Nakikita ko ang asawa ko na naroroon sa nanay niya, wala na akong pakialam sa kanya. Hanggang sa na-boring na rin ako at sobrang nalungkot sa nakikita kong sweetness ng pamilyang napuntahan ko. Lagi na lang akong umiiyak kasi yung mga anak ko wala mang ganuong buhay. Kaya nagpaalam akong aalis na lang, mababait ang mga amo ko, agad naman silang pumayag nang magpaalam ako. Sa isa kong tiyahin sa Zamboanga City ako tumira, doon naman, nakakita ako ng magaang na trabaho. Bantay sa isang sari-sari store. Sa unang sahod ko, bumili ako agad ng cellphone hanggang sa makilala ko sa pamamagitan ng text ang isang taong naging tatay ng bunso kong anak. Nagmamahalan kami, pareho halos ang buhay namin, kaya mabilis kaming nagkaunawaan. Apat na taon na ngayon ang anak namin, ang bago kong asawa, taxi ang dina-drive niya ngayon. Sa April 2011 ang uwi ko sa Pilipinas. Gusto na naming magpakasal sa pag-uwi ko. Pero kasal ako sa una kong asawa. Gusto ko pa ring maipakulong ang dati kong asawa para magkaroon ng tunay na hustisya ang kapatid kong babae na halos isang taon niyang ginahasa. Ano kaya ang mabuting gawin para maipakulong ulit siya?
Gumagalang at nagpapasalamat,
Marites Tura

(Inaanyayahan ko po kayong ibahagi sa pamamagitan ng text messages ang inyong opinion, o comments sa nabasa ninyong liham kasaysayan. Ipada ang mensahe sa Tel 97277135. Kung gusto mo namang ibahagi ang iyong kuwento, puede rin po kayong makipag-ugnayan sa numerong iyan, para sa mas-mabilis na praan ng pagpapadala ng inyong mga liham. Maraming salamat po!)

Embahada at Ako

Ano ang pakinabang ko sa OWWA?

Miembro ka na ba? Iyan ang tanong na nakita kong nakasulat sa isang poster na makikita sa embahada ngayon. Ang sabi sa akin ni Welfare Officer Yolanda U. Penaranda, kararating lamang ng poster na iyon noong Mierkules. Bahagi daw po iyon ng kanilang maspina-igting at agresibong kampanya upang mapalawak ang membership ng OWWA.
Bakit nga ba kinakailangan tayong maging miembro ng OWWA? Mayroon ba akong pakinabang sakali't miembro nga ako ng OWWA? Ang pagiging miembro ng OWWA ay sapilitan para sa isang OFW, iyan ang alam natin. Hindi ka puedeng umalis ng Pilipinas hanggat hindi ka nagbabayad ng iyong OWWA membership. Ibig sabihin kung dumaan ka sa legal na proseso, hindi mo maiiwasan ang maging miembro ng OWWA. Bawat umuuwing Pilipino mula sa ibang bansa ay kailangan ding magbayad ng OWWA membership.
Mura lang naman kung tutuusin ang membership at mayroon namang ipinapangakong benepisyong hatid ito para sa ating lahat.
Samantala yung dating medicare na naging Philhealth ngayon ay humiwalay na pala ito sa OWWA. Dati po kasi ay kasama itong serbisyo ng OWWA.
Kung hindi pa natin ito natalakay ngayon ay wala pa idea ang marami sa atin na itong Philhealth ay hiwalay na pala sa OWWA.

Tulad ng OWWA membership, malaki ring tulong ang Philhealth sa atin kung miembro tayo ng Philhealth. Ang kagandahan nga daw sa Philhealth, kung miyembro ka nito, hindi lang ikaw (OFW) ang puedeng mabigyan ng ayuda, maging ang immediate members ng iyong pamilya ay puedeng makinabang dito, hindi tulad ng OWWA medical benefit na ang puede lang maka-avail ay ang mga miembro nito.

Ito ang bahagi ng aking panayam kay Yoland Penaranda; tumatayong head ng OWWA sa Kuwait at isa sa dalawang Welfare Officers na naririto ngayon at nakatutok sa kapakanan ng mga OFWs sa Kuwait. Ang isa pa ay si Atty William Merginio. Sila ang mga OWWA representatives ng Pilipinas sa Kuwait.



Usapang OWWA

BEN GARCIA: Ano po ang OWWA at ano ang trabahong kaakibat nito?
YOLANDA PENARANDA: Ang ibig sabihin ng OWWA ay Overseas Workers Welfare Administration. Ito ay ahensiyang sangay o sakop ng Department of Labor and Employment. Ang ahensiyang ito ay nabuo to protect the interest and welfare of overseas Filipinos and their families. Tulad ng OWWA offices abroad, ang OWWA sa Kuwait ay under ng Philippine Overseas Labor Office (POLO) sa ilalim ng pamumuno ni Labor Attache Vivo Vidal at kami ay isang pamilyang nagtutulong-tulong para gampanan ang trabahong inaatang sa amin dito ng Pilipinas sa ilalim ng pamumuno ni Ambassador Shulan Primavera. Bukod sa aming dalawa ni Atty William, we have two administrative assistants, sina Marne Halanesat at RJ Aguilar. Mayroon kaming dalawang interpreter at isang driver. Kapakanan ng OFWs ang sentro ng aming serbisyo. Mayroon tayong 17 regional offices sa ibat-ibang sulok ng Pilipinas. Kung mayroong problema ang isang OFW, yung kamag-anak nila sa Pilipinas, puede silang dumulog ng derekta sa aming regional offices. Marami kaming emails na natatanggap mula sa pamilya ng OFWs mula sa Pilipinas at nagko-coordinate kami sa pagresolba ng kung anumang problema mayroon tayo.
Para sa kapakanan ng ating mga kababayan, babangitin ko ang ating mga regional offices sa Pilipinas. Mayroon tayo sa Baguio City, La Union, Tuguegarao, Pampanga, Cavite, Calamba, Quezon City, Legazpi City, Iloilo City, Cebu, Tacloban, Zamboanga, Cagayan de Oro, Davao City, Coronadal, Cotabato City, Caraga and Butuan City. Kung mayroong concern sa runaway housemaids at kailangan ng assistance, agad nating tinutugunan ang kanilang panga-ngailangan. Ang recruitment agency agad ang una nating tinatawagan. Pinapaalam din namin sa main office or specific regional offices kung saan nakatira ang OFW at sila na ang magsasabi kung kinakailangan sa kanilang pamilya about sa condition ng OFW na nasa ilalim ng aming pangangalaga.

BEN GARCIA: Anu-anong mga benepisyong hatid ng OWWA?

YOLANDA PENARANDA: Kung miembro ka ng OWWA ito ang mga benepisyong puede mong pakinabangan. Una, Health Program for OFWs (HealthPro), kung nagkasakit halimbawa ang isang OFW at kinaki-ilangang dalhin sa ospital,(local post o sa Pilipinas) subsidized ang medical and hospitalization services ng OWWA. Puede ring maalalayan ang isang OFW sa kanyang pagpapagaling. Pangalawa, sakali't masangkot ang isang OFW sa aksidente na pansamantala niyang ikina-paralisa, puede siyang mag-claim ng disability benefit na hindi bababa sa P50,000. Kung total disability naman, P100,000. Pangatlo, sa mga namamatay na OFWs, hindi natin iyan hinihingi; pero ang sa natural death causes, puede mag-claim ang kamag-anak sa OWWA ng P100,000. P200,000 naman sa accidental death, that of course in addition to P20,000 burial benefits. Liban diyan, puedeng mag-avail ang OWWA members ng education and training benefits. Iyan ay libreng ipinagkakaloob sa mga mahihirap o deserving students. Mayroong mga universities/colleges na affiliated ng OWWA bukod sa TESDA. Ang scholarship ay bukas din sa pamilya ng OFWs, from P20,000 up to 60,000 pesos ang ibinibigay na ayuda ng OWWA. Mayroon ding livelihood at reintegration program para sa returning OFWs. Mayroon lang kailangang isatisfy na mga dokumento para makuha ang anumang benefits o kahit anumang loan.

BEN GARCIA: Magkano ang dapat bayaran para maging miembro ng OWWA? At ilang taon ang bisa (validity) nito?

YOLANDA PENARANDA: Ang membership fee ay US$25 o hindi tataas sa KD7.500 o depende sa palitan ng piso sa dollar. Iyan ang bayad sa membership sa OWWA, ang OEC (Overseas Employment Certificate) ay kailangan ding bayaran ng 750fils, mapupunta naman iyan sa Philippine Overseas Employment Administration, kung saan, kapag may-hawak ka nito, libre o tax free ka. Iyan ay katibayan na mayroon kang trabaho sa Kuwait at gusto mo lamang magbakasyon sa Pilipinas. Magkaiba po ang OEC at membership sa OWWA. Ang bisa naman ng membership sa OWWA ay two years lang at ang OEC ay two months. Kung halimbawa grupo or company, puede kaming mag-arrange ng mga officers na taong sasadya sa kanilang lugar (sa site) nila para doon magbayad.

BEN GARCIA: Paano kung mag-expire ang two-year membership ko, hindi ako umuwi, ibig sabihin ba nito hindi ako puedeng mag-loan sa pagpasok ng three years ko?
YOLANDA PENARANDA: Hindi. Kailangan munang patunayang miyembro ka ng OWWA. Kaya nga ang payo natin sa lahat ng OFWs, laging ia-update ang iyong membership sa OWWA every two years.

BENGARCIA: Pakiliwanag nga po ito, sino po ba talaga ang dapat magbayad ng aking OWWA membership, ako ba o employer ko?
YOLANDA PENARANDA: Dapat employer ayon sa alituntunin ng ating gobyerno, nakasaad din iyan sa mga contract na pinirmahan ng employer at employee. Iyan ay compulsory sa kontrata ng domestic helpers, at sa 18 visa, naman depende sa contract.

BEN GARCIA: Gaano katagal ang processing ng loan o pag-claim ng benefits? YOLANDA PENARANDA: Hindi naman ganun katagal. Mayroon lang hihinging papers ang regional offices at kung masatisfy ang OWWA requirements, agad naman i-re-release ang loan o benefits na kini-claim ng OFW.

BEN GARCIA: Puede bang mag-file ng loan sa Kuwait? YOLANDA PENARANDA: Hindi. Puedeng ifile iyan sa mga regional offices o maging sa headquarters natin sa Manila.

BEN GARCIA: Bakit kailangan akong magbayad dito? Ano ang advantage sa Kuwait compared sa Pilipinas?
YOLANDA PENARANDA: Ang advantage ng pagbabayad dito ay malaki. Una-una, hindi ka na mahihirapan pang pumunta sa headquarters ng OWWA o sa inyong regional offices. Alam kasi ng OWWA na ang bakasyon ng isang OFW ay limitado lamang. Kung pupunta ka pa sa OWWA para lang magbayad ng iyong membership ay kakainin ang oras mo doon. Minsan nga kulang ang isang araw dahil sobrang haba ng pila. E kung dito ka magbabayad menus na ang iyong hirap at pagod. Paka-isiping mabuti na ang OEC ay valid lamang ng two months. Kung tumagal ka sa Pilipinas ng more than two months, hindi na iyan valid, kaya kailangan kang magpunta ulit sa OWWA office para bayaran iyan.

BEN GARCIA: Kapag ba nangutang sa OWWA, obligado akong bayaran ito? E papaano kung nagkasakit ako at hindi na ako puede pang makapag-abroad?
YOLANDA PENARANDA: Oo, mayroon kayong kontratang pipirmahan. Kailangan kasing tumupad ang OFW sa usapan. Kaya nga sa atin, mayroong mga tumutulong doon, binibigyan kayo ng seminar, at magbibigay sila ng project proposals, halimbawa sa negosyo, yung angkop at babagay sayong kakayanan. Hindi kayo pababayaan ng OWWA, tututukan ang negosyo para mapalago at matulungan kayo halimbawa sa marketing.

BEN GARCIA: Ang mga susunod na tanong ay mga padalang text messages mula sa ating readers: Si Mila ng Shaab ay nagtatanong tungkol sa sitwasyon ng kanyang nanay na umabot na sa gulang na 69 at mag-reretiro na daw. Ano daw pong benefits ang puedeng makuha ng nila sa OWWA?

YOLANDA PENARANDA: Mayroon din siyang puedeng makuha kung siya ay miembro ng OWWA. Kung hindi naman, puede kaming mag-rekomenda in consideration sa length ng kanyang serbisyo sa Kuwait; puede kaming humingi ng finanacial assistance para sa kanya. Tawagan mo lang ako sa number ko Mila.

BEN GARCIA: Ito namang isa si Daisy ng Farwaniya, may-sakit daw po ang tatay niya, cancer, anong puedeng makuha sa Philheath? Separate daw ba ang puede niyang makuha sa OWWA o pareho lang ito?

YOLANDA PENARANDA: Ang OWWA membership ay mapapakinabangan lamang ng isang miembro. Hindi ito transferable sa kanyang immediate family, unlike Philhealth. Sa Philhealth, puedeng ma-avail ng immediate family niya ang medical assistance, kaya ang payo ko sa lahat, huwag kalilimutang bayaran ang membership sa Philhealth at syempre huwag ding pabayaan ang OWWA.

BEN GARCIA: So puede bang magbayad ng Philhealth ang isang OFW dito?

YOANDA PENARANDA: Hindi po. Sa Pilipinas lang ang bayaran nito. Ang sabi ko nga, ito ay semi-private entity na ngayon at hiwalay na ito sa OWWA, pero compulsory ito sa mga lumalabas na OFWs.


BEN GARCIA: Mula naman po ito kay Crisanta R. Silva, simula daw nang magbayad siya ng Philhealth, hindi raw niya kailanman nagamit ito, puede raw bang ma-excuse siyang magbayad next time. O puede raw kayang ma-convert ang kanyang benepisyo sa-cash?

YOLANDA PENARANDA: Habang hindi ako ang spokesperson ng Philhealth, ang pagkakaalam ko hindi naman puedeng ma-iconvert sa cash ang Philhealth, syempre kaya nga specific sa health reasons lamang iyan. Laan po iyan sa mga emergency health cases.


BEN GARCIA: Matagal na na daw pong miembro ng OWWA si Patricia ng Qurtuba, pero wala naman daw siyang pakinabang o nakukuhang benefits? Puede bang ang beneficiary niya raw sa Pilipinas ang mag-claim? Anong mga papers ang kailangan?
YOLANDA PENARANDA: Kung scholarship halimbawa ang claim, pupunta lang kayo sa inyong regional office, kailangan lang siyang mag-provide ng (SPA) special power of attorney (kuha mula dito sa Kuwait) at iyon ang ipi-presenta sa OWWA office. Kung negosyo naman ang gustong i-avail, puede rin ang kapatid o magulang. Basta mayroon lang SPA na ipi-presenta at puede iyang maisa-ayos. Hihingi siyempre ng iba pang dokumentos, once na nakumpleto ito, tuloy ang transaksyon.

BEN GARCIA: Tanong naman mula kay Precy ng Salmiya, dati daw siyang DH sa Sabah Salem, mag-one year na raw siya, lumipat siya sa bagong employer, pero wala na siyang legal papers ngayon, siguro ay TNT na ito ngayon. Puede daw bang mag-claim ng educational benefit ang kanyang anak?

YOLANDA PENARANDA: Kung one year pa lang siya at nakapunta siya sa Kuwait ng legal, ibig sabihin ay valid pa ang two year OWWA membership niya. Ang educational benefit ay puedeng niyang makuha kung deserving at mai-pu-provide niya ang mga dokumentong kina-kailangan. Hingi lang siya ng SPA sa embassy at iyon ang ipapadala niya sa anak niya o sa asawa para magamit sa paghingi ng educational assistance. Sabi ko nga, iyan ay libre, hindi loan, pag-aaralan ng OWWA ang inyong sitwasyon.

BEN GARCIA: Ito namang last question ay mula kay Nora ng Maidan Hawally, sabi niya, one year six months daw siya sa dating niyang amo, bayad siya sa OWWA; kung pagsasamahin tatlong taon na siya halos, pero wala na daw siyang legal papers, (Ibig sabihin wala na rin siyang legal residency sa Kuwait), ano daw ba ang puedeng gawin para ma-activate ulit ang membership niya sa OWWA? Puede daw bang maging miembro ng OWWA kahit walang legal residency sa Kuwait?

YOLANDA PENARANDA: Ang isang OFW na wala nang residency or valid work permit ay puedeng maging miembro ng OWWA sa pamamagitan ng voluntary membership. Kung ikaw ay nahahanay sa ganitong sitwasyon, may-pag-asa pa at puede mo ring makuha ang mga benepisyong laan sa regular members ng OWWA.



(Next week, ang isyu ay tungkol sa labor related matters. Inaanyayahan ko po kayong sumali, makialam at maging laman ang inyong mga tanong ukol sa labor sa susunod na talakayan. Si Atty Vivo Vidal, Labor Attcahe ng Pilipinas ang aking kakapanayamin. Ipadala ang inyong mga tanong, reaksyon, kumento sa numerong nasa itaas-Ben Garcia).

Embahada at Ako

Makabuluhang pagtalakay sa paksang may-kinalaman sa mga OFWs sa Kuwait. Usapang magbibigay impormasyon; usapang deretsahan, walang kinikilingan! Lilinaw sa mga isyung kasama ako, ikaw at tayong lahat kabayan... Embahada at Ako.


Electronic passport, tugon ng Pilipinas sa ICAS



(Ang column na ito ay laan sa ating mga kababayan upang matugunan ang samut-saring tanong/daing may-kaugnayan sa mga Pinoy sa Kuwait. Puwede kayong sumali sa pamamagitan ng pag-ti-text sa aming numero 97277135. Makialam, magtanong, magbigay kumento/opinion at imungkahe ang paksang gusto mong pag-usapan natin.)



May-tatlong buwan na pala ang nakakaraan simula ng ipatupad fully ang electronic passport. Siguro dahil sa mga balitang pulitikal sa Pilipinas, natabunan ang balitang e-passport. Alam natin na noong June 30, 2010 ng mag-simulang maupo ang bagong halal na pangulo ng bansa; si Pangulong Noynoy Aquino III. Lahat ng mga balita ay ukol sa kanya, at ukol sa bagong administrasyon. Minsan kong naibalita ang tungkol sa e-passport, subalit iilan lamang sa atin ang nakakaalam na bago na pala at fully implemented na ang electronic o hi-tech na sistemang ito sa passport. Kung inyong natatandaan, ilang taon pa lamang ang nakakalipas simula nang ipatupad ang Machine Readable Passport (MRP) o brown passport, (ipinalit sa green passport) marami na ang naka-avail, at nagandahan ang ilan, pero heto, ipinatutupad na pala ang mas-high-tech pang passport. Kulay brown din po ang kulay at ang kaibahan lamang bar-coded na ito ngayon. Ayon kay Vice Consul Rea Oreta, alam ng gobyerno preparasyon lamang o transition sa mas-high-tech na e-passport lamang pala ang MRP. Liban sa high-tech passport, maraming pang tanong ang gustong malaman ng ating mga kababayan ukol sa usapang passport.

Ito ang pilot column sa 'Emabaha at Ako'. Tatalakay, tutugon, lilinaw sa inyong mga tanong ukol sa paksang Passport. Kausap ko po sa pilot episode na ito si Vice Consul Rea Oreta. Mula sa Filipino Panorama, maraming salamat po sa Embahada lalo na kay Ambassador Shulan Primavera sa inyong bukas palad na pagtugon sa kahilingang ito ng marami sa ating readers. Heto ang bahagi ng aking panayam at pakikipag-usap kay VC Rea.




Usapang Passport




BEN GARCIA: Kumusta po ang passport section natin ngayon?

REA ORETA: Ang consular section po natin ngayon ay nag-pa-function with the help of five personnel na nagtutulong-tulong to run the services properly. Passport is just one but main consular service that we are rendering to our kababayans. Brown passport na ang ginagamit natin ngayon, electronic passport. Na-faced-out na po ang MRP. This has been part of the Philippine government response with regards to the requirements set by the International Civil Aviation Services (ICAS). We have two people manning the data capturing at the embassy.

BEN GARCIA: Bakit po inintroduce ang machine readable passport, then e-passport?
REA ORETA: The machine readable passport and now e-passport was introduced in compliance with the international standards ng civil aviation services. Kung inyong natatandaan, dati machine readable pa tayo, but eventually had elevated to a more sophisticated technology; ito na nga ang tinatawag na e-passport. Noong July 2010 pa fully implemented na ang pag-gamit ng e-passport. Wala namang gaanong pinagbago sa MRP going to e-passport, in fact preparation lang talaga ang MRP para sa e-passport. Ang e-passport ay mas-advance, hindi na kailangan ang hardcopy ng iyong photo unlike MRP. This time, barcoded na rin siya. Ang computer barcode ang binabasa ng computer sa mga immigration entry at exit points. Makikita sa brown-e-passport ang iyong photo at ilang basic information about yourself. Tapos ang ilang information datas tungkol sayo ay nakastore na sa computer bar na available sa e-passport. Now, para doon sa mga naisyuhan ng MRP at para doon sa mga holder pa rin ng green passports, nais kong ipaalam na kinikilala pa rin iyon hannggang ngayon at patuloy na kikilalanin hanggang sa ma-expire ang passport na iyon. The next time they renew their passport, e-passport na ang ibibigay sa kanila.

BEN GARCIA: Simula po nang mag-simula ang machine readable at itong e passport ngayon, nakabawas ba sa trabaho ng consular section ang ganitong sistema?
REA ORETA: Malaki ang naitulong, unang-una security, nabawasan ang mga peke, o baklas na passport, and we are now internationally complaint country. Ibig sabihin, ang isang OFW na mag-ta-travel sa ibang bansa ay hassle free na siya. Lesser trouble sa mga immigration points, kasi, ang sistemang e-passports ay implemented na rin sa ibang mga bansa. So lesser ang trabaho para sa kanila at hindi na rin gaanong mahirap para sa holder. Now para sa amin, mas-madali na rin, data capturing lang ang gawain namin, di tulad noon, kami ang gagawa at nag-iinscript ng lahat ng personal data ng applicant manually. Now, enter lang ang data sa computer at ika-capture ang photo ng applicant, hindi mo na rin kailangan ang hardcopy of photo, kasi available na sa amin.

BEN GARCIA: Given the population of Filipinos in Kuwait, ilang passports per day ang na-pa-process ninyo araw-araw? Mayroon bang pag-kakataon na hindi nasusunod ang release date?

REA ORETA: Average of about 100 a day, pero mayroon ding mga araw na 60 lang per day. Wala naman o bibihira lang ang pagkakataon na na-di-delay ang pagpapadala ng DFA sa mga bagong passports. Lahat kapag-pumasok sa Pilipinas ang data at na-verify na iyon, ang susunod is making it available for you.


BEN GARCIA: Magkano po ang dapat bayaran sa pagkuha ng bagong passport o renewal nito? May-additional fee ba ang e-passport?
REA ORETA: Hindi naman ganun kalaki, dati is KD 16.250 fils ang renewal ng green passport. Now, ang e-passport ay KD 18 lang. Ang typical na reklamong naririnig ko masyadong mahal ang loss passport, KD45. Isa pa masyadong matagal ang waiting period; 45 days na ngayon compared sa green passport which we manually in-script. Itong e-passport hindi namin puedeng paki-alaman, sa Manila talaga ang processing niyan, whereas yung green passport, madali. In-case of emergencies puwede agad kaming mag-issue ng bago; pero, this time, hindi na. Our hands are tied with the system being implemented in Manila, kung kailan lalabas ang passport, we really have to wait.

BEN GARCIA: Marami po ang nag-tatanong kung bakit daw napakataas ng singil ng ating embahada sa passport?
REA ORETA: Ang rate ay alinsunod sa prevailing international rate standard which is US60 dollars. This time kasi, we are doing it electronically and we have to pay the services of a private firm. Before ang green passport ay central bank ang nagpi-print out, kaya medyo mura. Ang mahal ay replacement, yes, medyo mataas nga, kaya payo ko sa ating mga kababayan, dapat pahalagahan ang passport.

BEN GARCIA: Mayroon na bang pagbabago sa ating consular section simula ng pumasok ang bagong ambassador? Mayroon na bang nabago sa kalakaran at pakikitungo ng mga embassy staff sa mga kababayang nakikipag-transact sa inyo? Mayroon daw mga naninigaw pa rin at naghahari-harian sa consular section, totoo po ba ito?

REA ORETA: Ang alam kong problema noon, kulang sa tao (staff), isa lang ang processor noon, so ang pila mahaba talaga almost everyday. Pero this time, dinagdagan na namin. Noon kasi, isa lang ang kumikilos, pero ngayon yung idinagdag namin nasa front na rin sila at kumikilos pare-pareho kaya bumilis na rin ang serbisyo. With the coming of new ambassador, he fully supports the consular section affairs. Ang gusto namin ay magkaroon ng three lanes to served our kababayans. In the releasing section we have two personnel to service the people whose documents are ready for releasing. Sinisikap namin na makuha within the day ang mga documents or else kinabukasan the most. Ang cashier counter ay isa lang talaga. Pero ang counter sa gate pa lang, mayroon nang nakahandang forms doon, and they can use the area to fill-up those forms. From there, they will be directed to the processor's counter. Sabi ko nga, dati isa lang, but now, we try to maintain at least three counters. Ang processor natin ay hindi lang concentrated sa passport issue; all of them are trained to handle all consular services regardless. Ang resulta, mas-mabilis na transaksyon. Yung notarials, mga papers/documents tulad ng affidavit of support and all these kinds, pinipilit namin na within day or the least kinabukasan makukuha.
Yung upgrade na gusto naming mangyari yung magkaroon ng automatic queuing system. Medyo mahal, pero kaya naman, nag-ho-hold pa lang kami kasi may plano tungkol sa existing embassy natin. In order to accommodate and serve the increasing number of Filipinos in Kuwait dapat may-mas-malaking space. So yes, kailangan ng tao at bini-beep up na talaga namin ang pagkakaroon ng personnel sa embassy to serve our kababayans more better. Ang bilin namin sa ating officers, walang sigawan, walang gagamit ng mga offensive words. Kung mayroong nakikita ang mga tao sa aming personnel na medyo istrikto, kasi, iyon ang training nila ayaw naming malusutan ng mga pekeng dokumento. At saka, yung ilang tao din, (ibang lahi) hindi rin makaunawa agad. Kaya minsan kailangang gamitan ng stronger words to stress our points. Pero kung mayroong mga reklamo ng pagamit ng mga offensive words, hindi iyan allowed, at puede kayong magreklamo sa amin.

BEN GARCIA: Anong paraan ang ginagawa ng embassy natin para pag-punta pa lang dito sa embaasy alam na nila ang kanilang mga requirements at hindi na yung pabalik-balik?

REA ORETA: Number one kung mayroong internet puedeng ma-access ang ating website, at doon available ang mga requirements sa pagkuha ng anumang mga dokumento. Pangalawa, ang telephon number sa embassy natin ay available on working hours at at mayroong mga hotlines na puedeng pagtanungan all the time.

BEN GARCIA: But the problem Ms Rea, walang sumasagot sa mga telepono natin.

REA ORETA: Oo nga, iyan din ang naririnig ko, ang problema dahil sa dami talaga ng tawag na-mi-missed nating masagot ang ilan. The truth, hindi lang naman clients from Kuwait ang nag-re-reklamo, maging calls from the Philipines, minsan hindi rin nasasagot. We are truly trying our best to address this problem. We are adding more numbers; ang problema, mayroon kaming outstanding bills amounting to thousands of dinars na hindi pa na-si-settle. Iyon ang dahilan kung bakit hindi rin mapagbigyan ang aming request for additional telephone lines. Kailangan naming isettle muna iyon for us to have the liberty to demand new telephone lines. From our side naman, inaayos na ang pagbayad ng telephone bills, nag-bigay na tayo ng pasabi. Once na mabayaran na iyon, makaka-acquire na tayo ng bagong lines.

BEN GARCIA: Ano naman ang mga kailangang requirements o dapat tandaan sa pag-aaply o renewal ng passport para hindi na ako pabalik-balik?

REA ORETA: Para sa passport renewal, mga requirement diyan ay copy and original passport importante. Pag-dating sa embassy, mag-pi-fill-up ng request form, then, pupunta ka sa window ng processor, then, ipapadala ka sa capturing room, manned by two people, then they'll be directed to the cashier to pay; at doon ibibigay ang claim stubs at ilalagay doon ang date kung kailan sila dapat bumalik. On our part, yung data na ibinigay sa amin ng applicant iyon ang isesend namin sa Manila para maisyuhan naman siya ng panibagong passport.
Kapag-may-duda halimbawa, tumatagal ang proceso. Mayroong kapangyarihan ang ating consular section to demand some other documents lalo na kapag-mayroong duda nga sa application. Mayroong pinagbabasehan ang consular kung bakit umaabot sa puntong ganyan dahil minsan halimbawa, mayroong kaparehong pangalan at peke ang ibang mga papers o gumamit ng pangalan ng ibang tao. Kadalasan namang nangyayari iyan sa mga new applicants; wala man tayong bagong applicants sa mga bagong panganak lang. Doon din marami kaming requirements na kailangan, katulad halimbawa ng birth certificate from the Ministry of Health na translated na into English. Yung birth certificate dapat stamped ng Ministry of Foreign Affairs dito, tapos, hinihingi din namin ang copy ng kanilang marriage contract; translated into English. Dito, sabay naming hinihingi sa kanila ang civil registry para sa bata; requirements iyan ng NSO sa Pilipinas, attached ang birth-certificate ng bata at ang footprint. Iyan ang ipapadala natin sa NSO.

BEN GARCIA: Kapag nawala ang passport ko, ano naman ang mga dokumentong kakailanganin kong dalhin?

REA ORETA: Bago ka magpunta ng pulis, dapat magpunta ka muna sa amin dito to get the affidavit of loss, iyon ang dadalhin sa police station, the police will issue the loss passport report, then, we would process the new passport. Ito medyo mahal, kailangang mag-bayad ng KD45 for the loss passport.

BEN GARCIA: Noon pong luma pa ang sistema sa pagpapagawa ng passport, totoo bang mayroong tayong mga pinapaburang photo shop owner para kumita ang ilan sa embassy personnel?

REA ORETA: No I doubt it, in the part of the embassy, ang layunin lang naman namin ay makatulong; yung idirect sa tama o pinakamalapit na studio ang isang applicant. Kung iisiping kumikita ang ilan dito for that reason wala namang ganun at least iyan ang alam ko huh. Kasi you are free to bring here the photo kahit saan pang galing na photo studio iyan. But again, it was before full implementation ng bagong e-passport.

BEN GARCIA: Yun namang Xerox o photo-copy na umano'y pinagkakakitaan din ng ilan sa mga embassy personnel, totoo ba ito?

REA ORETA: Sa ngayon, wala na ang photo-copy machine na iyan dito. Before, alam ko, yung former supervisor ng consular section ang nag-papatakbo noon; wala akong alam sa kung pinagkakakitaan nila iyon, dahil he was reporting directly to the ambassador. But I think, kung ganun man, sa tingin ko legal dahil serbisyo naman ang ibinibigay nila. Sa ngayon, we removed the machine in our section, pero mayroon pa rin namang copy machine sa OWWA; so kung mayroon nangangailangan ng photocopy, we instruct them to go to OWWA kasi nandoon ang copy machine. Dito wala na. Ang maipapayo ko nga sa mga nagpupunta dito, mag-pa-copy na kayo ng marami ng dokumentong puedeng hingin ang kopya para bawas abala na rin sa inyo.

BEN GARCIA: Sa mga kaso po ng mga baklas na passport, o paggamit ng hindi tunay na pangalan, ano ang patakaran dito ng DFA at ano po ang maipapayo niyo sa kanila?

REA ORETA: When a Filipino comes and enter Kuwait halimbawa lang gamit ang assumed name, iyon na ang gamit niyang pangalan dito; lahat ng transaction niya, gamit na niya ang pangalang iyon. Mabubuko lang minsan kung mag-rerenew o kung minsan sa aming imbestigasyon dahil nga may-doubt, so ang iba uma-amin. Kapag nahuli, ang kadalasang tanong namin ay kung willing siyang mag-rectify ng pagkakamali? Kapag sinabing oo, aayusin iyan. Pero, she/he will will have to agree na will have to re-start all over again. Mahirap na proceso ang pagdaraanan. Kasi kailangan niyang baguhin ang lahat, parang domino effect iyan na kapag nasagi o natumba ang isa, sunod-sunod na matutumba ang matatamaan. So, ganun, from the part ng taong nag-assumed name, lahat ay babaguhin, kasi affected iyon lahat. If they want to come clean, gamitin ang buong katotohanan sa pangalan nila; they have to leave the country; lahat doon na sa Manila ayusin. Ang Pilipino na nag-gamit ng assumed identity ay mahaharap sa kasong falsification of public documents, mabigat na kaso iyan, iimbestigahan ang nagkasala, at karamihan naman sa mga ganung klase ay dahil lamang halimbawa sa gusto lang mabilis ang pag-alis dahil kailangan nang kumita ng pera; mauunawaan iyan ng Pilipinas kung ganun nga. Pero mayrooon kasing iba, na ginagamit iyon sa ibang bagay, halimbawa sa drug at human traficcking. Kaya mayroong imbestigasyon. Ang Philippine government ay very flexible when it comes to that, dapat lang naman umamin kung maypagkakasala at ipaliwanag ng maayos ang kanilang sarili. Maraming na-ti-trace na panloloko o pag-gamit ng pekeng pangalan, dahil minsan, yung nagamit na passport ng isang tao ay nag-apply ng panibagong passport, syempre dahil mayroong record, lalabas ang katotohanan, so ayun, buking si kabayan. Kaya, from us, payo talaga namin huwag gagamit ng passport ng ibang tao o assumed name.

BEN GARCIA: Sino sino naman ang hindi nabibigyan ng passport?

REA ORETA: Acquiring passport if you are a Filipino citizen is a privilege. Its our constitutional rights; so kung ikaw ay Pilipino walang karapatan ang sinuman sa Pilipinas na ideny ka sa karapatang iyan, kasi basic human rights ang mag-travel, at kung pupunta ka halimbawa sa ibang bansa hindi ka makakapasok kung wala kang passport. So kung mayroong kang record/s na puwedeng grounds for the state not to grant passport, then ang estado ay maliwanag na sasabihin sayo ang rason, hindi yung basta na lang aalisin sayo ang prebelihiyong iyon dahil minsan nag-po-power tripping lang ang ilang tao at hindi ka bibigyan o hindi irerelease ang passport; isa iyang offense na puwede ireklamo. Ito ang ilan pa sa mga grounds; kung halimbawa ini-order ng korte na huwag bigyan ng passport, hindi ka magkakaroon. Kung ang applicant ay minor at hinold ng guardian ang pag-iisyu ng passport, puwede ring hindi mabigyan ng passport. People who are threats to national security, people who violated the Philippines passport act. Recently lang idinagdag na kapag-lawful order ng ating secretary of foreign affairs dahil sa halimbawa napatunayang banta siya sa national and public order, security, safety, hindi rin binibigyan. Ang fugitive, mga nagkasala at nagtatago sa batas, hindi rin sila bibinigyan ng panibagong passport, kailangan munang linisin ang kanilang pangala. In fact puedeng ipag-utos ng korte na bawiin sa kanila ang passport. So, mayroong mga grounds, kung wala naman sila sa kategoryang ito, walang kapangyarihan ang sinuman sa atin sa Pilipinas na hindi ka bigyan ng pasaporte.


BEN GARCIA: Gaano po kahalaga ang passport ng isang dayuhang manggagawa sa Kuwait. Bakit kailangan itong pahalagahan. Pabor ba kayo sa pagtatago ng passport ng mga employer sa Kuwait?

REA ORETA: Ang passport mo ay mahalaga dahil irerespeto ka ng sinumang awtoridad dahil sa hawak mong passport. Based sa international treaty ng mga bansa sa mundo, sinuman ang may-hawak ng pasaporte ay dapat gawaran ng kaukulang proteksyon ayon sa batas at hayaang makadaan o makapasok sa bansang gusto niyang puntahan. Iniuutos din ng issuing government na dapat bigyan ka ng sapat na gabay/tulong bilang mamamayan ng Pilipinas. Nakasaad iyan sa mismong passport na hawak mo. Diyan na rin itatatak ang permit to work, visa, or residency sa isang lugar. Doon itatatak ang entry at exit permit. Ang passport ay pagmamay-ari ng issuing government. Sila lang ang may-karaptang magbawi niyan. Tungkol naman sa pag-tatago ng employer ng passport, hanggang ngayon, iyan pa rin ang stand namin na walang kapatan ang employer na i-withold ang passport ng sinumang manggagawa. Pero ang pag-kuha ng passport ng mga employer sa Kuwait/Gulpo ay nakatali sa sistemang 'kaffel' o sponsorhip system. Kaya nga, tuwang tuwa kami ng mabalitaan ang plano ng gobyerno dito na alisin ang sponsorship system. Tulad ng sinabi ng ambassador; sana lang pagtuunan din ng pansin ang batas may-kinalaman sa dometic helpers dahil vulnerable sila o laging tampulan ng pang-aabuso.

BEN GARCIA: Bakit mayroon pang tatak not allowed to travel to Iraq ang mga passports natin, gayong marami pa rin namang nakakalusot sa travel ban na ito ng Pilipinas.

REA ORETA: The Philippine government stands on the travel ban; we have the existing travel ban order; prerogative iyan ng estado dahil nga sa seguridad at kaligtasan ng ating mga kababayan; so nag-implement ang Pilipinas ng ban order. The primary concern of Philippine government is nothing but the safety and security of our kababayans. Iyan ang rason kung bakit kailangang tatakan ang passport natin ng not allowed to travel to Iraq. Sa usapin naman kung bakit nakakalusot pa rin ang maraming Pinoy, wala na kaming control diyan, kasi personal na iyan na disisyon ng mga kababayan natin, sila ang nag-ri-risk ng kanilang buhay kapalit ng pera despite the order not to enter Iraq.

Masaya akong wala siya!

Kambal na pasakit



(Karugtong ng liham kasaysayan ni Marites Tura)

Nagkaanak pa ako ulit ng isa. Nabuntis din ang nanay ko sa bunso kong kapatid. Doon ko nakitang muli ang kahayupan ng tatay ko. Lagi niyang sinasaktan ang ina, pero, noong huli nga, buntis ang nanay at kabuwanan niya halos noon. Binugbog siya ng tatay ko, napasugod ako sa bahay namin, dahil naririnig ko, gustong patayin ng tatay ang nanay ko. E buntis ang nanay ko, sabi ko sa tatay ko tama na, abay-gusto niya akong batuhin ng itak, hindi niya itinuloy dahil mayroon akong hawak na bata. Kuya Ben, para syang may-sungay kung magalit, ang sama ng ugali niya. Pinalayas niya kami ng nanay sa loob ng bahay at walang saplot sa katawan si inay, buti na lang at naroon ako. Nung umalis kami sa bahay na iyon, sabi ko sa nanay ko, umalis na ng tuluyan at huwag nang babalik kailan man. Binigyan ko ng pamasahe ang inay at nagtungo siya sa kapatid niya sa Zamboanga. Ang sama ng loob ko noon, sabi ko, sana lang mamatay na ang tatay ko. Kinabukasan, nang magising si itay, hinahanap si nanay, sabi ko, pinaalis ko na, at hindi na siya babalik ulit. Sabi sa akin, pabalikin ko si inay ngayon din. Sabi ko sa kanya, hindi na siya babalik at nasa kapatid niya sa Zamboaga City. Pinuntahan ni itay, nabugbog din siya doon ng kapatid ni inay, dahil nakita nila ang kaawa-awang lagay ng inay. Pero, matapos ang usapan, sumama pa rin pabalik, kasi malapit na nga siyang manganak noon.
Ilang araw lang ipinanganak ang bunso naming kapatid na lalaki. Tatlong araw matapos ang binyag, nagkasakit si itay. Dinala siya sa ospital at ilang araw lang binawian siya ng buhay. May-sakit daw pala ang itay sa puso, kidney at ulcer, lahat iyon nagsama-sama. Bago siya namatay, sabi niya sa akin, bahala na daw ako sa mga kapatid ko. Namatay ang itay sa tabi ko, wala ang nanay noon kasi naghahanap ng pera pambili ng mga gamot at pambayad sa ospital. Hindi ako naiyak, hindi tumulo ang luha ko sa pagpanaw ni itay. Sabi ko nga buti na lang at matatapos na ang kalbaryong buhay ni inay at mga kapatid ko. Noong iuwi ang bangkay ni itay sa bahay, ni hindi ko nakitang umiyak ang mga kapatid ko. Hindi sila nasaktan. Ang kapatid at nanay niya lang ang nakita kong umiiyak. Noong nilapitan ako ng lola, sabi, makakapahinga na daw ang inay sa pambu-bogbog. Nang mailibing si itay, pinilit kami ng inay, na sa bahay na lang nila kami titira. Hindi kami magkaunawaan ng mga kapatid ko, dahil ayaw nilang sumunod sa akin. Matapos ang ilang buwan, nagpaalam ang nanay na pupunta ng Maynila para mag-trabaho para sa mga kapatid ko. Pumayag na rin ako, yung nakukuha nyang pension, ako ang kumukuha, dahil nasa akin lahat ang mga kapatid ko, at mayroon akong tatlong anak na noon. Para makatulong din sa pagbuhay sa mga kapatid ko at mga anak ko, tumanggap din ako ng trabaho like manicure, pedicure at gupit ng buhok. Pero nagumon ako sa sugal, habang wala ang mga kapatid ko, at ang mga anak ko, sinasama ko sa sugalan. Hindi ko na rin alam ang ginagawa ng asawa ko, malayong malayo na ang loob namin sa isat-isa. Hanggang isang araw, bigla siyang nag-yaya sa akin na sumali daw kami sa Couples for Christ. Nakita ko ang pagbabago niya noong pumasok kami sa grupong iyon. Yung pag-inom nawala sa kanya. Natigil din ako sa pagsusugal. Naging maayos ang pag-sasama namin ng halos isang taon. Isang araw, bumalik ang inay galing sa Maynila. Ang sabi, doon na raw siya at hindi na siya aalis pa, sabi ko sa asawa ko, kung ganun, aalis na lang din kami sa bahay na iyon para matuto na rin kaming mag-sarili, total lumalaki na ang mga bata at pati yung mga kapatid ko. Pero sabi ng asawa ko, doon na lang daw kasi mas-masaya daw ang bahay kung marami. Sabi ko sige, ikaw ang bahala. Nag-sama-sama pa rin kami. Lingid sa kaalaman ko, demonyo na rin pala ang asawa ko, may-isang taon niya na palang hinahalay ang kapatid kong babae. Nag-tataka lang ako, dahil yung kapatid ko, parang laging tulala, namumutla. Tinatakot daw pala siya ng asawa ko, itinatali ang kamay at nilalagyan ng tela ang bibig para hindi makasigaw. Kung mag-sasabi daw siya ng totoo, papatayin dawako ng asawa ko. Kaya naman pala kung tanungin ko, umiiyak lang sa akin at okay lang daw siya. -Itutuloy
(Sa mga gustong maging kabahagi ng Buhay at Pag-asa, sumulat po kayo sa address na makikita sa itaas na bahagi o kaya naman, puede po kayong tumawag o magbigay mensahe sa tel 97277135 para sa mas-madaling paraan ng pagpapadala ng inyong mga kasaysayan. Maraming salamat po!-Ben Garcia)

Kambal na pasakit

Masaya akong wala siya!

Dear Kuya Ben,
Ako po si Marites Tura. Tubong Kabasalan Sibugay province. Panganay sa siyam na magkakapatid. Bata pa ako, nasubaybayan ko na ang gulo sa aming pamilya. Lasenggo ang tatay ko. Pag-uwi galing sa inuman, lumilipad ang mga kagamitan namin. Kung wala na siyang makitang puedeng ihagis, nanay ko naman ang ihinahagis niya. Pati kami, pagbabalingan din ng kanyang kapretsuhan. Nariyan at ikukulong kaming lahat sa kuwarto. At doon kami mag-iiyakan. Tapos naririnig namin sa kuwarto ang hiyaw ng mama, ang iyak ng mama, minsan pa nga, initak niya ang mama namin. Nakita ko rin ang galit minsan ng tatay sa nanay ko. Isang araw, pinaubos ba naman sa kanya ang isang kalderong kanin at isang kilong bigas. Nung hindi maubos, inginud-ngud ng tatay ang nanay sa kanin at bigas. Minsan pa yung nanay ko, hinubaran niya ng saplot sa katawan, hubot-hubad, hindi pinapasok sa bahay, hayaan daw makita ng mga taong ganun ang nanay ko. Wala daw magpapapasok sa nanay namin. Nung malingat ang tatay, hinagisan ko ng damit ang nanay sa labas. Kinaumagahan, wala na ang nanay. Umalis siya at nagtungo sa kanyang kapatid sa Zamboanga City. Kinuha din siya doon ng tatay. Mula ng magkaisip ako at hanggang 3rd year high-school na ako, iyon ang sitwasyong kinamulatan ko sa pamilya. Minsan pa nga, pati sa ospital, binugbog din niya ang nanay ko. Bagong panganak siya noon. Lumabas ang nanay na puro pasa sa katawan. Hindi na ako nagtapos ng pag-aaral, dahil araw-araw, lumalala ang sitwasyon sa aming pamilya. Lagi rin kaming kulang sa gamit sa iskuwela. Minsan din, kung magalit ang tatay sa isa sa mga kapatid ko, lahat kami damay, yung nagkasala, ihuhulog niya sa hagdan, tapos kapag nawalan ng malay, tatadyakan niya ng tatadyakan para mabuhay ulit. Yung kapatid kong lalaki, ibibitin niyang patiwarik, papaluin niya ng papaluin, hanggang sa maputol ang sanga ng kahoy. Yung isang lalaki naman, isinilid niya sa sako at ibinitin sa apoy, aalisin niya lang ang kapatid ko kung wala nang apoy. Ang pananakit ng tatay ko ay umabot hanggang 17 years old na ako. Sabi ko sa sarili, kahit sinumang tao ang magsabi sa akin na ilalayo ako at itatago ako, sasama ako. Yung lalaking minsan ay nagsabing liligawan ako, nagpunta ng bahay, gusto lang bang makita ang bahay namin at ako. Tamang-tama naroon ang tatay, nakita siya. Pinagalitan ako ng tatay at muli niya akong sinaktan sa harapan ng lalaki. Sabi ko sa lalaki, normal na ito sa amin. Kaya nga sabi ko sa lalaki, kahit sinong lalaki ang magsabi sa akin na ilalayo niya ako sa tatay ko, sasamahan ko. Wala na siyang dalawang salita sabi niya sa akin, itatago niya ako at ilalayo sa tatay ko. Dinala ako ng lalaki sa Zamboanga City. Matagal bago kami nagsiping dahil hindi ko naman siya mahal. Pero noong mag-iisang taon na ako doon, pumayag na rin akong makipagsiping sa kanya. Nabuntis ako. Isang beses noong nagpunta ako sa bayan, nasundan pala kami ng isang kamag-anak, at natuntun ng tatay ko ang bahay na tinitirhan namin. Nagpunta doon ang tatay seven months na akong buntis. Nakiusap, umuwi na raw ako sa bahay at hindi naman daw siya galit. Pero hindi ako naniwala, hindi ako umuwi. Naipanganak ko ang panganay ko. Pero noong mag-dalawang buwan na ang bata, nagpasiya akong umuwi sa bahay. Hindi ko naman kasi talaga mahal ang lalaking ama ng aking anak. Noong umuwi ako, na-touch ako sa ipinakitang pagmamahal ng tatay ko sa apo niya. Kinuha niya agad ang anak ko, hinalikan at sinabi niyang iwan ko na lang daw ang bata at umuwi ako sa lalaking kinakasama ko sa Zamboanga. Pero sabi ko, hindi na ako babalik sa Zamboanga dahil, gusto ko nang hiwalayan ang lalaking ama ng aking anak. Sabi ko sa kanila, sumama lang naman ako doon, dahil nangako siyang ilalayo ako sa bahay. Sabi sa akin ng nanay, bakit ako sumama sa taong hindi ko naman mahal. Sabi ko para takasan si itay. Nag-stay ako sa bahay ng may-apat na buwan. Tapos, may-nakilala akong babae na nag-aalok ng trabaho sa ibang bansa. Agad ko iyong sinunggaban at iiiwan sana ang anak ko sa nanay ko. Pero sa araw ng aking pag-alis patungo sana ng Maynila para tuparin ang pangingibang bansa, dumating ang asawa ko, kasama ang kanyang mga magulang. Ipakakasal daw kami. Wala na akong nagawa, hindi ako natuloy dahil yung tatay ko, pumayag na rin na ipakasal ako. Doon ko mas-lalong nakilala ang asawa ko, bogbog sarado din ako sa kanya sa tuwing nalalasing. Grabe din palang magbunganga at magnigaya ng sama ng loob sa akin. Dahil sa sitwasyong napasukan ko, naging frustrated ako, natuto akong makipagkaibigan sa iba, at naging sugarol din ako kinalaunan. -Itutuloy
(Sa mga gustong maging kabahagi ng Buhay at Pag-asa, sumulat po kayo sa address na makikita sa itaas na bahagi o kaya naman, puede po kayong tumawag o magbigay mensahe sa tel 97277135 para sa mas-madaling paraan ng pagpapadala ng inyong mga kasaysayan. Maraming salamat po!-Ben Garcia)

'Star Apple'

Arlyn, hanap mga anak



(Sagot sa liham kasaysayan ni Arlyn)


Si Arlyn ang letter sender natin sa nakalipas na dalawang linggo. Medyo mahaba ng kuwento ng kanyang buhay at maraming naantig sa kanyang liham kasaysayan. Sino bang tao ang hindi maaantig sa kanyang nailahad na kuwento ng buhay? Marami ang kanyang pinaluha at batid ang hirap ng kanyang pinag-daanan. Sa mga hindi nabasa ng buo ang kanyang liham dahil sa inabot ng Eid El-Fitr ang kanyang kuwento. Heto at ireremind ko lang po kayo briefly. Kung inyong natatandaan, siya ang ating kabayan na ayon sa kanyang salaysay, pinagsamantalahan siya ng guwardiyang bantay sa isang compound na ginagamit niyang daanan (lusutan) patungo sa kanyang trabaho. Nakursunadahan siya ng guwadiya, (yung nagbabantay sa compound), inabangan at nilugso ang kanyang puri. Nagbunga ang ginawa ng guwardiya. Sa pakiusap ng mga kamag-anak ng guwardiya, hindi siya nagsampa ng kaso sa lalaki. Tinanggap niya ang alok na pananagutan ang dinadalang bata sa kanyang sinapupunan. Dinala siya ng lalaki sa Capiz, kung saan sila tumira. Doon sila nabuhay bilang mag-asawa. Pero hindi sila kasal dahil na rin sa ayaw niyang patali sa lalaki. Grabeng hirap ang kanyang naranasan doon. Pero sa kabila ng lahat, nagsama sila at nagkaroon ng tatlong anak. Reklama ni Arlyn ni hindi siya matulungan ng asawa. Lahat siya ang kumikilos para mabuhay ang mga anak. Nagtinda siya ng isda sa mga bahay-bahay, nag-alaga ng baboy, naging trabahante sa sakahan. Noong ipanganak niya ng bunso, nagkasakit siya. At inisip niya noon na hindi na siya mabubuhay pang muli. Salamat na nga lang sa kaymito, na ipinakain sa kanya ng kanyang anak. Nahimas-masan siya at muling lumakas at nag-karoon ng pangalawang buhay. Iyan ang dahilan kung bakit ang pamagat ng kanyang liham ay Star Apple. Malaking papel ang ginagampanan ng star apple sa kanyang buhay. Kaymito rin daw ibinibitin ng kanyang tatay ang kanyang kapatid sa tuwing nagkakasala ito.
Samantala, sa kanyang pag-galing, inisip niya pa rin kung papaanong buhay ang kanyang tatahakin. Hindi pa rin ipinapakita ng kanyang asawa ang kahandaang buhayin sila. Dinala siya ng kanyang kapalaran sa Saudi Arabia. Nagtrabaho bilang domestic helper at tumagal siya doon ng halos tatlong taon. Lahat ng suweldo, ipinadadala sa asawa, alang-alang sa mga pangarap na gusto niyang abutin ng kanilang pamilya. Ipinatapos niya ang bahay, binilhan niya ng tricycle ang asawa. Subalit ilang araw bago siya umuwi, nabalitaan niyang mayroong ibang babae ang asawa. Inamin niya rin na wala naman siya talagang nararamdaman sa asawa. Ang masakit sa kanya, dugo at pawis ang puhunan niya sa pagpapatayo ng bahay, ng tricycle para sa asawa, tapos, lolokohin pa siya nito.
Hindi siya umuwi ng Capiz, nagbalik siya sa kanyang mga magulang sa Leyte. Ang tanging hangarin niya na lamang ay makausap man lang sana ang tatlong anak, pero hindi siya pinalad hanggang sa maka-alis siyang muli at makarating siya dito sa Kuwait noong May 2009. Wala siyang communication sa mga anak, simula late 2008 at mahigit apat na taon na niyang hindi sila nakikita.
Iyan ang dahilan kung bakit humingi ng tulong si Arlyn sa ating programa.

Bueno...agad akong nakipag-ugnayan kay Oliver Diong. Kasalukyang siyang pangulo ng Club Ilonggo sa Kuwait. Hindi siya nag-damot at agad na nakipag-uganayan sa mga taong puedeng makatulong kay Arlyn. Ang Bombo Radyo sa Capiz ang nakatulong natin upang ma-locate ang mga anak ni Arylyn. Kaya mula sa amin dito sa Kuwait at column nating Buhay at Pag-asa. Maraming salamat po! Katulad din ang pasasalamat ng column na ito kay Oliver Diong!
Noong Biernes nagkaroon ng katuparan ang pangarap ni Arlyn na makausap na muli ang mga anak. Pinayagan siyang makalabas ng kanyang amo. Nagtungo kami sa isang communication facility sa Kuwait City at doon namin tinawagan ang numerong provided sa atin ng Bombo Radyo. Ayon sa salaysay ng kanyang mother in-law, nagtungo doon sa kanilang baranggay sa Lantangan Uyapad Puentevedra Capiz ang ilang crew ng Bombo Radyo, hanap ang mga nabanggit na pangalang provided ni Arlyn. Ibinigay sa kanila ang contact number at agad namang ibinigay sa atin dito sa Kuwait.
Tipid ang mga sagot ng mga taong kausap niya sa kabilang linya, si Arlyn, panay ang iyak at hikbi. Umiiyak habang kausap ang nanay ng kanyang dating asawa at mga anak. Nakausap niya ang panganay na anak, ang pangalawa at ang bunso ay gusto siyang makita. Nangako si Arlyn na magiging madalas na ang kanilang pag-uusap, magpapadala na rin umano siya ng pera; habang hinihintay niyang matapos ang pangalawang taon niya sa Kuwait kung saan puede na siyang umuwi. Nangako siyang uuwi sa Capiz upang kunin ang mga anak. Sinisisi niya ang asawa sa pagpapalit ng telepono dahil mula daw noon, hindi na siya nagkaroon ng chance para makausap ang mga anak.

Ang kuwento ni Arlyn ay puno ng drama, pighati at kalungkutan. Subalit gusto ko lang kayong paalalahanan na kuwento lamang po iyan ni Arlyn. Wala ang kuwento ng kanyang asawa. Mayroon din siyang sariling angulo ng istorya at iyan ay karapatn niya. Mayroon pong mga usaping legal na kasama sa kuwento, inaamin ko, hindi ko po verified ang accuracy nyan. Sa nature po ng aking column, inilalahad ng sumulat ang kanilang kuwento at mula doon ay magbibigay ako ng aking practical na advice.
Ayaw kong pangunahan ang korte, subalit sa aking pagkakaalam, ang illegitimate children ay kadalasang ipinagkakatiwala sa babae ang buong karapatan. Kahit na nga ang apilyedo ng bata ay isinusunod iyan sa babae. Sa tingin ko iyan ang nangyari kay Arlyn, dahil ayon sa kanyang salaysay, noong una ay registered ang mga anak niya as Villafuerte, (apilyedo niya) pero this time nga daw, gamit na ang apilyedo ng dating asawa. Puedeng mapalitan ang surname ng mga bata oras na umabot na sila sa legal age, (malayang makapagpasiya) sa Pilipinas ibig sabihin ay 18 years old, sa lalaki. Doon sila puedeng magdisisyon kung gagamitin nila ang apilyedo ng nanay o ng tatay nila. So, kung ang rehistro ay Villafuerte, ang official public record ang kakampi mo Arlyn. Sa tingin ko kikiling sayo ang batas. Samantala, tungkol sa claim mo sa mga ari-arian; kung mayroon kang mga resibo ng remittances noon, puede mo iyang gawing katibayan na totoo ngang nagpapadala ka sa kanila noon at sa tingin ko, papanig din sayo ang korte upang mabawi mo o kaya ay maibalik sayo ang produkto ng iyong mga pinaghirapan. Maraming salamat sayong tiwala! -Ben Garcia
(Sa mga kababayan nating gustong maging kabahagi ng column na ito, puede po kayong sumulat sa address na makikita sa itaas o kaya, tulad ni Arlyn ay makipag-ugnayan sa Tel 97277135 upang malaman ang pinakamabilis at madaling paraan ng pag-si-share ng inyong mga kuwento. Maraming salamat po!)

‘Star Apple’

Arlyn, hanap mga anak!


Dear Kuya Ben,

Ako po si Arlyn Panal Villafuerte. Tubong Mahaplag Leyte, 32 years old. Ipinanganak po ako noong September 16. Anim kaming magkakapatid. Kinagisnan ko na po ang pananakit ng aking ama. Noong mga taong iyon, tanging ang aming ina ang kumakayod para mabuhay ang pamilya. Nagtatrabaho siya sa Maynila bilang kahera sa isang restaurant sa Quezon City. Minsan lang umuwi sa isang taon. Buwan buwan ipinapadala sa tatay ko ang kanyang suweldo para mabuhay kami sa probinsiya. Habang ang tatay, inuubos ang oras sa paglalasing at sugal. Mga seven years old pa lamang ako noon. Iyon na halos ang set-up ng kinagisnan kong pamilya. Sa murang edad ko, gumigising na kami noon ng aking kuya para maglabada at gawin ang mga trabahong bahay at nang sa ganun ay makapasok sa iskuwela. Ni hindi ko naranasang maglaro o makipaglaro sa ka-iskuwela. Hindi naging masaya ang aking kabataan. Ganun din ang sitwasyon ng nakakatanda kong kapatid. Palibhasa kami ng kuya ko ang medyo maaasahan ng mga panahong iyon, kami na halos ang nag-aasikaso ng lahat para sa amin sa bahay para mabuhay kami at iba ko pang mga kapatid. Naaalala ko, yung kuya ko ayaw nun lumiban sa klase, kahit sinabi na ng Itay na mag-absent muna. Tandang tanda ko ang parusang iginagawad sa kanya, isinisilid siya sa sako at ibinitin sa punong kaymito (star apple).
Noong ako naman ang hindi sumunod sa gusto ng tatay, pinarusahan niya rin ako. Kalahating araw akong ibinilad sa araw na nakaluhod sa asin, nakadipa sa gilid ng kalsada. Hindi ko iyon malilimutan. Tiniis ko iyon. Biruin niyo, gumigising kami ng alas-tres ng madaling araw para magawa ang trabaho sa bahay. Ako kadalasan ang naglalaba ng mga puti at yung kuya ko naman sa mga de-color.
Noong nag-graduate na kami ng grade six, bumalik ang nanay sa Leyte at ininroll kami ng kuya ko sa Abuyog Academy. Kinuha niya kami ng boarding house malapit sa iskuwela. Nakapasa ako ng scholarship from first year to fourth year. Bumalik pa rin sa Maynila ang nanay ko, dahil sabi niya, papaanong mababayaran ang boarding house kung hindi siya kakayod. Iniwan ng nanay ko sa aming lola ang maliliit ko pang mga kapatid, habang ang tatay, hindi na halos umuuwi sa bahay at busy sa pansariling kaligayahan.
Naging maayos naman ang lahat sa amin ng kuya ko. At para makatulong sa nanay, nag-working student kami ng kuya. Siya, bawat hapon, namamasada ng tricycle. Ako naman, sa tuwing sadabo at linggo, nagbabantay ako ng tindahan sa palengke. Yung tira ng kuya ko mula sa boundary ng tricycle, iyon ang ibinibili namin ng pang-ulam. At yung kinikita ko naman mula sa pagiging tindera, iyon naman ang dinadala namin sa mga kapatid ko sa lola namin. Yung nanay, hindi siya nakakalimot sa pagpapadala ng pera sa tuwing katapusan ng buwan. Ganun halos ang set-up hannggang sa maka-graduate kami ng kuya ko. Pinabayaan namin ang tatay dahil umaasa lang lagi sa mga magulang niya. Walang trabahong natutunan. Sa tuwing walang bigas, o asin sa bahay, takbo siya agad sa magulang niya. Laging umaasa sa suwerte sa mga fiestahan. Nagsusugal at naglalasing!
Noong matapos kami ng kuya ko ng High School, nagpunta na kami ng Maynila. Sabi namin sa nanay, magtatapos kami ng pag-aaral kahit vocational lang. Nag-working student kami. Siya ay pumasok sa isang fast-food chain, at nakatapos ng auto mechanic. Ganun din ang ginawa ko, nag-working student at kumuha ako ng computer secretarial sa PUP.
Noong nag-aaral ako, nagbabaon lang ako ng kahit anong pagkain. Kahit nga tutong na kanin, binabaon ko. Basta lang mayroon akong mailagay sa tiyan ko. Kinakain ko na lang ang baon sa CR kasi nahihiya naman akong ibuyangyang iyon sa harap ng iba kong mga class-mate.
Noong makatapos na kaming dalawa. Kinausap namin ang nanay na umuwi na lang sa probinsya upang mabantayan ng maayos ang mga kapatid namin. Yung income namin dalawa mula sa pagtatrabaho, ipinapada namin iyon sa mama namin sa Leyte. Masuwete ang kuya ko, nakakuha agad ng trabaho sa Nissan-Philippines. Noong mag-asawa, umuwi ng Ormoc at hanggang ngayon ay empleyado ng PNOC Ormoc Branch.
Ako matapos ang schooling ko. Nakakuha naman ako ng trabaho at naging empleyado din sa Ventura Plywood. Doon ako natisod at nakilala ang tatay ng mga anak ko. Malungkot ang nangyari sa akin Kuya Ben. Isang araw, habang papasok sa trabaho, inabangan ako ng guard sa nilulusutan kong iskinita. Kilala ko siya, as in, hi.. hello… lang talaga kapag dumaraan ako doon. Compound iyon na malaki, at doon ako dumadaan para maka-save sa oras. Mas-malapit o short-cut kung baga. Puede naman akong dumaan sa Main Street, pero kung doon ako dadaan makakatipid ako ng about 15 minutes. Kaya, nasanay na akong dumaraan doon. Isang araw, inabangan ako ng guard. Nabigla ako ng bigla niya akong hinablot at puwersahang dinala sa kanyang quarters. Huwag daw akong maingay at magsisigaw. Pumalag ako, at nagsisigaw, pero, walang taong nakarinig. At dahil sa mas-malakas pa rin ang lalaki, nakuha niya ng gusto niya noong araw na iyon.
Galit-na-galit ako sa lalaking sumira ng aking mga pangarap. Noong mga three months na ang nakalipas matapos ang insidenteng iyon, napapansin ko na matamlay ako at laging masama ang pakiramdam. Alam ko, nagbunga ang ginawa sa akin ng hayop na lalaki. Tinawagan ko ang nanay ko, agad naman siyang dumating. Imbes na suportahan ako, nagalit sa akin at sabi, marahil ay gusto ko rin daw ang nangyari. Pinaluhod din ako sa asin, kahit buntis ako, sumunod ako sa nanay ko. Pero sa totoo lang kuya Ben, hindi ko talaga boy-friend ang lalaking iyon. Sinugod namin ng aking ina ang lalaki, pero-iyon-nga ang sinasabi, boy-friend ko raw siya at pananagutan naman daw niya ang nangyari.
Gusto kong mag-sampa ng kasong rape, pero nakiusap na rin ang mga pinsan at kapatid ng lalaki, kaya, nanahimik na lang ako. Galit-na-galit ang nanay hanggang makaalis. Ako naman, pumayag na rin lang ako sa gusto ng lalaki na sumama sa kanila sa Capiz. Isa lang ang pakiusap ko, sasama ako sa lalaki, pero ayaw kong pakasal sa kanya at sabi ko, hindi ko naman siya mahal, pag-aaralan ko pang mahalin siya. Dinala ako sa Capiz ng tatay ng mga anak ko. Pag-dating doon, nagulat ako sa bahay nila. Nasa gitna ng bukid at walang ni-isa mang kapit-bahay. Malalayo ang mga bahay. Ang pamumuhay ay mahirap pang hindi hamak kumpara sa buhay na pinagdaanan ko sa Leyte.—Itutuloy


Part II

Naaalala ko ang mga sabi-sabi noong bago ako doon sa Capiz. Marami raw asuwang doon. Hindi ako nakatulog noong mga unang linggo ko doon dahil inisip ko baka asuwang din ang nanay nya. Pero na-overcome ko rin naman iyon. Pumayag akong sumama sa lalaki sa isang kondisyon na hindi dapat kami ikasal. Okay sa kanya iyon. At mabilis na lumipas ang panahon. Sa Capiz ko naranasan ang sobrang hirap ng buhay na hindi ko pa naranasan kailan man. Mas-malala pa sa kalagayan noong maliliit pa kami. Inihatid lang kasi ako sa Capiz ng lalaking sumira ng aking mga pangarap at nagbalik din siya sa trabaho niya sa Maynila. Noong bago ako sa kanila, lagi kong naririning ang away nilang mag-asawa, yung nanay at tatay niya. Bakit daw nandoon ako ganuong hindi naman kami kasal ng anak nila? Mga ilang buwan lang natuto na ako ng linggwahe nila. Walang tulong na naibibigay sa akin ang mga magulang niya. Kahit nga noong manganak na ako. Sa katunayan yung perang ipinapadala ng asawa ko, kinukuha ng nanay niya. Noong umuwi ang asawa ko, nakiusap ako sa kanya na magbukod na lang kami. Lagi rin kasi ang away naming mag-asawa. Pumayag naman at nagtayo ng maliit na bahay-bahayan sa tabi ng mga magulang niya.
Sabi nga, doon ko pa lang makikilala ang tunay na ugali ng asawa ko sa sarili naming tahanan. Doon ko nga nakita ang ugali niya. Hindi na siya bumalik sa Maynila. Hinayaan niya na rin akong magtrabaho. Lagi asa sa magulang, ultimong asin, sa magulang niya inaasa. Pagod-na-pagod ako sa ganuong sitwasyon kaya, para mabuhay ng mayroong konting dangal, ako na lang ang gumawa ng paraan. Mayroon pa akong natitirang pera noon. Maliit, pero sabi ko sa sarili; kailangan kumilos. Lumabas ako sa palengke, bumili ako ng sampong kilong isda. Hinahati-hati ko iyon at iyon ang itinitinda ko sa mga malalayong kapit-bahay. Nag-lalako ako ng isda sa umaga at ang kita ko iyon ang bumubuhay sa amin. Samantalang yung lalaki nandoon lang sa bahay, nnunood ng TV. Ang hirap ng buhay ko noon Kuya Ben.
Noong mag-isang taon ang anak ko, sumulat sa akin ang nanay at nagpadala ng konting pera; pamasahe ko raw iyon pauwi sa Leyte. Hindi ako umuwi, palibhasa mayroon pa rin akong natitirang sama ng loob sa kanya. Kaya imbes na umuwi; ibinili ko ng baboy ang perang padala ng nanay ko. Bumili ako ng dalawang maliliit na biik. Nanguha ako ng mga kangkong at nanghingi ng ipa (darak) sa mga kakilala. Iyon ang ipinapakakain ko sa mga biik. Nang lumaki, ibinenta ko at bumili ulit ako ng apat. Naging lima at hanggang sa umabot ng sampo ang baboy na inaalagaan ko. Ako lahat ang gumagawa! Walang tulong akong nakukuha mula sa asawa ko. Sa umaga, nagtitinda ako ng isda, pagnaubos na, uuwi ako at aasikasuhin ko naman ang mga baboy kong alaga. Buti na lang at inaalagaan naman ng mga byenan ko ang anak ko. Pero sobra na, pagod na pagod na ako! Araw-araw, imbes na matutunang mahalin ang asawa ko, nararamdaman kong lalo pang napapalayo ang loob ko sa kanya. Ni-hindi man lang ako matulungan ng asawa ko sa pagkuha ng mga pagkaing baboy. Noong mag-away kami ng asawa ko, ibinenta kong lahat ang baboy at ipinagpatayo ko iyon ng mas-maayos-ayos na bahay. Buntis na ako noon sa pangalawa kong anak. Nang maipanganak ko ang pangalawa, dumami ang mga gastusin. Kaya ang pagtatanim naman ng palay at tubo ang pinasok kong trabaho. Habang yung asawa ko, sumasama sa mga kabarkada niya kung saan saan. Walang perang ibinibigay sa akin o para man lang sa mga anak niya. Yung sahod kong 700 pesos kada buwan, tuwang tuwa na ako noon, kasi maibibili ko ng gatas ang mga anak ko.
Hanggang sa nadagdagan naman ang anak ko. Ipanganak ko ang pangatlo noong Januray 2005. Pero matapos ang panganganak; nagkasakit ako. Tipos at nalagas ang aking mga buhok. Naubos ang kaunting ipon, baon pa kami sa utang. Walang dumadalaw na asawa sa akin sa ospital, liban sa paminsan-minsang pagsipot ng mga anak ko, dahil hindi pa naman nila kayang magpuntang mag-isa. Noong mga panahong iyon, dahil sa karamdaman, nawawalan na ako ng ganang mabuhay. Pero, iniisip ko mga anak ko. Papaano sila kapag-nawala ako? Lupaypay man ako sa nararamdaman kong sakit, iniisip ko pa rin kung saan kukunin ang perang pambayad sa ospital at pambili ng gamot. Buti na lang at may-nakilala akong tao sa ospital na itinuro ang pwuedeng mautangan ng five six. Kumuha ako. Lumabas ako ng ospital. Halos dalawang linggo pa akong nakaratay sa banig dahil walang tigil pa rin ang diarrhea; walang gamot, walang doctor, hindi ako makatayo mag-isa. Yung kakaunting lugaw na pumapasok sa bibig ko, inilalabas ko rin agad. Hinang hina ako at tila baga kalansay na lang ako noon. Walang pag-kain na natatanggap ang bituka ko. Nagpaalam na ako noon sa mga anak ko. Sabi ko sa mga anak ko, mamamatay na ako. Hindi ko na kayang mabuhay pa. Nag-iiyakan na sila noon. Wala man silang maiyakang iba, kaya kitang-kita ko ang kalungkutan nila. Iniisip ko noon mamatay ako, pero, papaano sila? Papaano ang mga anak ko? Yung panganay kong anak, lumapit sa akin, umiiyak; nakiusap sa akin. “Mama, kumain ka kahit kaunti, ito ang kaymito, kainin mo mama.” Binigyan niya ako ng ‘star apple’ at isang milagrong marahil na matatawag ang naganap. Ayaw ko nang maglagay ng kahit anong pagkain sa tiyan ko. Tubig na lang ang bumubuhay noon sa akin. Kaya nga namamaalam na ako noon sa mga anak ko. Kasi ramdam ko hindi na ako magtatagal. Pero nung kinuha ko ang kaymito sa kamay ng anak ko. Taimtim akong tumawag sa Diyos. Sabi ko; kung kukunin mo na ako, handa na ako. Pero gusto ko pang makasama ang mga anak ko! Sabi ko sa Panginoon, kung gusto mong mabuhay pa ako, hayaan mong tanggapin ito (kaymito) ng katawan ko. Pinilit kong kinain ang bunga. Matapos kong kainin iyon; nakatulog ako. Nagising ako sa bigat ng tiyan ko. Bigla na lang akong umutot ng pagkahaba-haba. At doon ako nakaramdam ng ginhawa. Nagkaroon ako ng lakas na muli, nagkaroon ng gana sa pagkain. Muli akong nakalakad.
Sa paglalakad-lakad ko, medyo okay na ang katawan ko noon. Nakasalubong ko ang isang kakilala. Natuwa siya sa mabilis na pagbalik ng aking katawan. Na-i-suggest niya sa akin na mangibang bansa. Mag-abroad daw ako para makabangong muli. Subukan ko raw magtungo sa munisipyo dahil mayroong interview doon. Sinubukan ko nga, at nakapasa naman. Ang recruiter ang nag-provide ng pamasahe patungong Maynila. Nakaalis ako agad patungong Saudi Arabia. Nag-work ako doon mula 2006, 2007, 2008. Buwan buwan akong nagpapadala sa asawa ko. Gusto kong matapos ang bahay na pinapatayo namin bago ako umuwi. Binilhan ko rin siya ng pamasadang tricycle. Noong malapait na akong umuwi, nabalitaan kong nag-asawa na ang ama ng mga anak ko.
Nagimbal ako sa balita. Kahit aminado akong hindi ko siya kailan man natutunang mahalin, naghinayang ako sa perang ipinapadala ko. Sa bahay na ipinatayo ko. Dugo’t pawis ang puhunan ko doon. Kaya dahil sa sama ng loob, imbes na umuwi ako sa Capiz, nagpasiya akong tumuloy na lang sa Leyte. Doon ako nagpahinga at naglabas ng sama ng loob sa nanay ko. Sinubukan kong kausapin kahit ang mga anak ko man lang noong naroroon pa ako sa Leyte, pero, itinatago ng ama nila ang mga anak ko. Kaya hangang sa makabalik ako sa abroad, (this time sa Kuwait) wala na akong naging balita sa mga anak ko. Kahit man noong nandito na ako, nasa isip ko pa rin ang mga anak ko. Pilit na inilalayo ng dati kong asawa ang mga anak ko. Ganuon din ang gawa ng mama ko sa Leyte, pero wala pa rin talaga silang makuhang balita ukol sa mga anak ko. Hanggang ngayon, wala pa rin akong balita sa kanila. Nangungulila ako sa mga anak ko. Gusto ko silang makausap, gusto ko silang mayakap. Gusto kong makuha sila at maibalik sa poder ko. Hindi kami kasal ng asawa ko, ang apilyedo ko ang ginamit noong ipanganak at iparehistro ko sila sa munisipyo. Sa ngayon, gamit na ng mga bata ang pangalan ng kanilang ama. Gusto ko silang makuha; gusto kong maibalik sila sa poder ko. Tulungan mo ako Kuya Ben.

Ito ang mga pangalan ng mga anak ko. Sa birth certificate Villafuerte po ang gamit nilang family name. Sa ngayon daw ‘Inion’ na: Apilyedo po iyan ng dati kong asawa na ang tunay na pangalan ay Arturo.
Ito ang mga pangalan ng hinahanap kong mga anak:
1. Joshua 11, (kapanganakan, January 5, 1999)
2. Kim Arthur, (kapanganakan, March 13, 2000)
3. Ashlyn May, (kapanganakan, January 14, 2005)
Ang address namin dati sa Capiz ay: Baranggay Lantangan, Uyapad Puentivedra, Capiz.
Nakarating ako sa Kuwait noong May 26, 2009. Nagpunta ako dito na hindi ko man lang nasilayan ang mga anak ko. Hanggang ngayon nangungulila ako sa kanila. Kailangan ko po ang tulong ninyo!

Gumagalang at nagpapasalamat,
Arlyn P. Villafuerte

'Gemini tigilan ang kahibangan'

Ulan ng love notes

Dear Kuya Ben,
Isa ako sa napakarami mong taga-subaybay ng nag-iisang palatuntunan ng bayan, ang Buhay at Pag-asa. Akala ko nga noon, mananatili na lang akong taga-basa ng mga nakakaantig pusong mga liham ng ating mga kababayan. Iyon pala magiging kabahagi rin ako ng inyong kolum. Salamat dahil nariyan ka at handang makinig sa aming mga problema at handang sumagot sa aming mga katanungan.
Kuya tawagin mo na lang akong Gemini, may-asawa at isang anak. Kuya sa awa ng Diyos, okay naman po ang aming anak, mga magulang, pero balita ko ang aking asawa, nahihibang na sa ibang babae. Pero hindi naman ako agad-agad naniniwala. Gusto ko kaseng mayroon akong prueba bago ako maniwala sa mga balita nila. Malakas din naman ang panalangin ko na hari nawa ilayo niya kami sa tukso. Pero mukha yatang sinusubukan ako ng tadhana. Sa ngayon po kase, mayroon akong masugid na manliligaw, bata pa siya, ako 32, samantalang 21 years old naman siya. Noong una, akala ko nakikipagbolahan lang siya, iyon pala seryoso. Hindi ako naniniwala sa kanya, dahil bata pa nga siya. Pero napatunayan ko ang pagmamahal niya nang ipakita niya sa akin ang pananamlay ng minsan sabihin ko sa kanyang wala akong nararamdaman sa kanya.
Galit na galit ang kanyang nanay ng mabuko ang isang love letter niya sa akin. Nakita iyon sa kanyang kama ng sarili niya mismong ina. Mag-kasama po kami ng Nanay niya sa trabaho. Habang siya, ipinasok ng Nanay niya sa business ng aming amo. Kaga-graduate pa lamang niya ng computer science at dinala siya dito ng Nanay niya para makasama niya at makapag-trabaho na rin. Pero, ayun, nakikipagbolahan na sa akin. Hindi ko alam kung bakit siya nahuhumaling sa akin. Pero hindi sa pagbubuhat ng sariling bangko, maganda naman kase ako.
Para hindi naman nakakahiya sa Nanay niya, kinausap ko ang anak niya, tinapat ko siya na wala akong gusto at nararamdaman sa kanya, pero ang lalo niyang ikinagimbal ay nang sabihin kong hindi kami puede dahil may-asawa ako at anak.
Mag-mula noon, napansin kong hindi na siya halos kumakain. Painon-inom na lang siya ng tsai, kapag naroroon sa amin, tila baga, nakitang kong nawalan na siya ng gana sa buhay, napansin ko rin ang pag-bagsak ng kanyang katawan.
Noong una, Kuya Ben, sigurado akong wala akong nararamdaman sa kanya, pero ayaw kong lokohin ang sarili ko, inaamin ko, mayroon akong nararamdaman sa kanya, parang gusto ko na siya.
Kuya Ben, pati ang nanay niya namu-mureblema sa anak niya. Ayaw niya kase akong tigilan, patuloy siya sa pagpapadala sa akin ng love notes. Hindi niya raw alam kung ano ang mabuti para sa kanyang anak, pagtatapat ng nanay niya sa akin. Pinayuhan niya akong layuan ko ang kanyang anak, pero, ang anak niya naman ang laging lumalapit sa akin. Pangit naman na basta na lang siyang babaliwalain, baka, kasi kung anong gawin. Ang totoo, kuya Ben, nahuhulog na ang loob ko sa kanya. Ano po ang mabuti kong gawin. Iyan lang naman ang nagpapagulo sa akin ngayon. Ano kayang salita ang pinakamagandang gamitin para hindi naman kami masyadong masaktan at mahirapan.

Gumagalang at Nagpapasalamat,
Gemini ng South Surra.

Maraming salamat sayong liham Gemini-sasagutin ko ang liham mong iyan next week. Abangan!-Ben Garcia

BUHAY AT PAG-ASA

'Ikaw ang hahango sa sarili mo'

Mapag-larong tadhana l

Dear Kuya Ben,

Ako po si Nuria, (di niya tunay na pangalan, itinago ko ang kanyang pangalan for her safety ) tubong Marawi City at dating nag-aaral sa Mindanao State University. Sa hirap ng buhay, kahit public school, hindi nakayanan ng mga magulang ko ang pag-aralin ako. Kaya eventually, natigil din ako sa pag-aaral. Naingganyo naman ako ng ilang kakilala upang mangibang bansa. Edad ko 19 ng tuluyan akong lumisan sa Pilipinas upang suungin ang magulo at mahirap na buhay abroad. Puno ako ng pag-asa ng lisanin ko ang aming bayan sa Marawi. Hinangad kong makatulong sa pamilya at maiahon ang aking mga mahal sa buhay sa kahirapan. Subalit sadyang mapaglaro ang tadhana. Biruin mo, naka-limang amo po ako. Unang amo ko, ang akala ko po ay mabait, pero may itinatago palang hindi magandang loob. Pangalawa po, ÔsalbaheÕ ang mga bata hindi ko kayang pakisamahan, ang susungit at sobrang matatapang. Pangatlo ay ayaw sa akin ng asawa. Pang-apat, muntik na akong ma-rape ng amo kong lalaki --- at pang-lima po ay matanda na ngunit hindi ko nakaya ang sobrang bunganga. Pabalik-balik ako ng ahensiya. Sa huli kong pagbabalik ahensiya, buo na ang loob ko noon na bumalik na lamang ng Pilipinas dahil hindi ko na nga talaga kaya, o baka, iniisip ko, wala akong suwerte dito. Pero hinarang ako ng ahensiya ko, bibigyan daw ako ng pagkakataong makapag-trabaho sa labas. Natuwa naman ako, dahil narinig ko sa labas. Kaya ayun, muli akong pumayag. Yun pala, naibenta na ako ng aking ahensiya sa isang lalaki (mayroon pangalang binanggit si Nuria, pero nagpasiya akong hindi banggitin). Ayaw ko man, pero wala na akong nagawa. Promised sa akin ng ahensiya na bibigyan ako ng iqama sa labas. Pero hindi naman ito nangyari. Nakisama ako sa kanya ng isang buwan, at matapos lang noon, pilit akong ibina-balik sa ahensiya dahil aalis daw siya sa Kuwait. Hindi na ako pumayag na muling maibalik sa ahensiya dahil natatakot akong muli nila akong ibenta sa ibang lalaki. Tumakas ako at yung tumulong sa akin na isang ring lalaki ay hindi ko alam kung hanggang kailan kami magtatagal. Babaero kasi siya at sa katunayan papalit-palit na siya ng babae, habang ako, itinatago niya at nagpupunta lang kung kailan niya ibig. Sa ngayon, nasa poder pa rin ako ng lalaking ito. Patuloy akong kinakabahan, dahil hindi ko alam kung hanggang kailan kami magtatagal. Iniisip ko kasi, papaano kung magsawa na siya sa akin? Wala naman akong pinanghahawakan mag-asawa kami. Baka pag nagsawa na siya sa akin, bigla na lamang akong itaboy sa labas. Papaano na ako? Gusto ko pong magkaroon ng trabaho sa labas, tulungan niyo naman ako kung papaano, dahil ayaw ko namang masayang na lamang ang buhay ko sa Kuwait. Ano po ang advice na puede mong ibigay sa akin?

Umaasa at naghihintay sa'yong advice,
Nuria

Nuria, maraming salamat sayong tiwala. Isa ka lang marahil sa maraming biktima ng mapaglarong tadhana. Kung papansinin nating maigi ang kasaysayang ito ni Nuria. Masasabi nating sobrang nakakalungkot. Pero, totoo, mayroong ganitong sitwasyon, at pihong, hindi lang ikaw ang nasa ganyang kalagayan. Pero balikan natin ang kanyang kuwento. Sa maikling panahon sabi nga niya, naka-limang amo siya. Ang mga dahilan, kung tutuusin ayun, binanggit niya---maliliit na kadahilanan--liban sa isa na gusto siyang pagsamantalahan. Unang amo, mayroon daw itinatagong masamang loob ang amo, kaya siya umalis. Pangalawa, masama daw ugali ng mga anak, pangatlo, ayaw daw sa kanya ng among babae, pang-apat, gusto siyang pagsamantalahan at ang pang-lima mabunganga ang amo. Nuria, hindi naman sa sinisermonan kita, pero noong umalis ka ba sa Pilipinas, inaasahan mo ba talaga ang magandang buhay house helper sa ibang bansa? Mabuting amo, mabuting pakisama ng mga anak, hindi nagbubungangang amo? Kung iyan ang inasahan mo noon, at kung iyan ang paliwanag sayo noon ng Pre-Departure Orientation Seminar (PDOS) [mayroon nang bagong tawag dito ngayon], hindi ako magtataka sa palipat-lipat mo ng sponsor. Pero, sa seminar, pa lang, alam kong ipinapaliwanag na sa inyo kung anong uri ng kultura at mga tao ang pagsisilbihan ninyo sa Gitnang Silangan. Sa mga balitang patuloy na lumalabas sa Pilipinas halos araw-araw patungkol sa mga household helper, alam niyo rin kung gaano talaga kahirap ang trabahong susuungin ninyo sa ibang bansa. Ang ganyang uri ng trabaho, kahit saan, mapa-America, Europa at maging sa kapitbahay nating Hongkong, Singapore, Malaysia, Brunei, abaÕy asahan nating kung mamalas-malasin, ay makakatagpo ka talaga ng mga masusungit na among tulad ng mga nabanggit mo. Hindi mo sinabi kung naka-ilang araw ka sa mga among binanggit mo. Pero sa trabahong tulad ng sayo, alam kong pasensiya at pagtityaga lamang ang katapat niyan upang maging matagumpay ka. Ang ganyang uri ng mga pagsubok sa trabaho ay hindi lang iyan limitado sa trabahong tulad ng sayo. Kami man na nangangamuhan sa labas ay pagkaminsan din, nakakaranas din kaming sigawan, sungitan, pero iyan ay normal na pinagdaraaanan natin, yaman din namang hindi tayo ang mayroon. Ibig kong sabihin, sila ang nagpapasuweldo sa atin, kaya, marapat lang na suklian natin ng hindi lang yung hinihingi ng trabaho, kundi, ibigay natin ang extra effort to please and satisfy them. Ibigay natin ang pag-galang o respetong nauukol lamang sa kanila. Hindi ko naman sinasabing to the extent na ibigay mo ang sarili mo sa amo mo, o purihin siya o sambahin sila, hindi iyon! Kundi, bilang manggagawa, ibigay natin ang hinihingi ng trabaho. Mamahalin ka ng trabaho mo, mamahalin ka ng amo mo, ng kumpanya mo at magiging successful ka. Iyan in fact ang virtue ng pagiging tunay na trabahante. Malay mo dahil sa husay mong follower, baka, next time, ikaw naman ang magpapasunod sa sarili mong trabahante. Nauunawaan ko ang kuwento mo Nuria. Nakakalungkot, pero, sa tingin ko, malaki ang naging papel sa kinasapitan mo sa papalit-palit mo ng amo. Sa common term, tila baga kinareer mo na ang pagpapalit ng amo. Kung tutuusin, hindi healthy ang patuloy na paglilipat-lipat ng amo. Minsan naman, subukan ninyong pakisamahan, sabi nga ng iba, habaan ang pisi/ pasensiya, after all, at the end of the day, nagta-trabaho ka sa kanya, dahil ginusto mo, dahil gusto mong kumita, unless kung iba nga marahil ang hanap mo. Gusto mo kamong makalaya sa ganyang sitwasyon. Kumilos ka! Ikaw lang at ang sarili mo ang gagawa niyan. Puede kang magpunta ng embassy at tatanggapin ka naman doon ng maluwag at hindi ka naman marahil ipagtatabuyan doon. Hindi ka puedeng i-rescue ng kung sinuman sa bahay na hindi alam, sa bahay kung saan ka nakatira at pansamantalang nagkukubli. Kung hindi mo tutulungan ang sarili mo, sino ang inaasahan mong tutulong sayo upang makalaya sa ganyang kondisyon? Tanging ikaw ang hahango sa sarili mo sa ganyang kalagayan. Gumawa ka ng paraan sa sarili mo. Umalis ka diyan, humingi ka ng tulong sa embassy!